منحنی تقاضا Demand Curve

منحنی تقاضا یک نمایش گرافیکی از رابطه بین قیمت و تقاضا است. نمودارها قیمت کالا را در محور Y و مقدار را در محور X نشان می دهد. از قانون اقتصاد تقاضا پیروی می کند.

طبق قانون تقاضا، زمانی که قیمت محصول کاهش می یابد، تقاضای آن افزایش می یابد و بالعکس. این اصل بنیادی تغییر تقاضا برای کالاها (بر حسب کمیت) را در سطوح مختلف قیمت نمودار می کند.

مفهوم تقاضا

تقاضا به میزان کالا یا خدمتی گفته می‌شود که افراد در یک بازه زمانی معین، با توجه به قیمت و توان مالی خود، تمایل به خرید آن دارند. تقاضا تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار می‌گیرد، اما مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده آن قیمت است. با این حال، عوامل دیگری نیز مانند درآمد مصرف‌کنندگان، ترجیحات آن‌ها، قیمت کالاهای جایگزین و مکمل، و انتظارات آینده در شکل‌گیری تقاضا نقش دارند.

ویدئو آموزشی مرتبط با این مطلب

قانون تقاضا: پایه و اساس منحنی تقاضا

قانون تقاضا بیان می‌کند که با فرض ثابت بودن سایر عوامل، با افزایش قیمت یک کالا، تقاضا برای آن کاهش می‌یابد و برعکس. به عبارت دیگر، مردم تمایل دارند وقتی قیمت یک کالا پایین‌تر باشد، بیشتر از آن کالا خریداری کنند.

درک منحنی تقاضا

منحنی تقاضا تقاضای کالاها را در سطوح مختلف قیمتی همبستگی دارد. تقاضا می تواند کشسان یا غیر کشسان باشد. کشش در اینجا به وجود تقاضا اشاره دارد (حساس به قیمت). از طرف دیگر، در بازارهای خاص، تقاضا تحت تأثیر تغییر قیمت-تقاضای بی کشش نیست که در اقتصاد، منحنی تقاضا بر اساس قانون تقاضاست.

قانون تقاضا رابطه معکوس بین قیمت کالا و تقاضای کالا را نشان می دهد. بر اساس تغییرات قیمت، منحنی می تواند به سمت پایین یا بالا تغییر کند. از این رو، قانون تقاضا یک منحنی شیب‌دار رو به پایین ارائه می‌کند – زمانی که قیمت کالا کاهش می‌یابد، تقاضا بالا می‌رود.

به غیر از قیمت کالا، عوامل مختلفی بر روی منحنی تاثیر می گذارند:

• تغییر در درآمد مصرف کننده
• افزایش یا کاهش قیمت جایگزین یاکالاهای مکمل
• تغییر در اولویت مصرف کننده نسبت به محصول رقیب
• افزایش یا کاهش عرضه محصول
• انتظارات مصرف کننده از محصول

اهمیت منحنی تقاضا

منحنی تقاضا ابزار مهمی برای سیاست‌گذاران اقتصادی، تولیدکنندگان و بازاریابان است. با استفاده از این منحنی می‌توان به موارد زیر دست یافت:

1. تصمیم‌گیری در مورد قیمت‌گذاری: تولیدکنندگان می‌توانند قیمت کالاهای خود را به گونه‌ای تعیین کنند که سود حداکثری حاصل شود.
2. پیش‌بینی تأثیر تغییرات قیمت: با تحلیل منحنی تقاضا می‌توان اثر تغییر قیمت بر میزان فروش و درآمد را بررسی کرد.
3. سیاست‌گذاری دولتی: دولت‌ها می‌توانند با مطالعه تقاضا، سیاست‌هایی مانند مالیات یا یارانه را برای کنترل بازار به کار گیرند.
4. تحلیل رفتار مصرف‌کننده: منحنی تقاضا اطلاعاتی درباره اولویت‌ها و رفتار مصرف‌کنندگان ارائه می‌دهد.

کاربردهای منحنی تقاضا

• تعیین قیمت بهینه: تولیدکنندگان با استفاده از منحنی تقاضا می‌توانند قیمت بهینه‌ای را برای محصولات خود تعیین کنند تا حداکثر سود را کسب کنند.
• پیش‌بینی تغییرات بازار: با تحلیل منحنی تقاضا، می‌توان تغییرات احتمالی در بازار را پیش‌بینی کرد.
• تعیین سیاست‌های اقتصادی: دولت‌ها با استفاده از اطلاعات حاصل از منحنی تقاضا، می‌توانند سیاست‌های اقتصادی مناسب‌تری را اتخاذ کنند.

عوامل مؤثر بر منحنی تقاضا

منحنی تقاضا می‌تواند بر اساس تغییر عوامل مختلف به سمت راست (افزایش تقاضا) یا چپ (کاهش تقاضا) جابه‌جا شود. برخی از عوامل مهم عبارت‌اند از:

1. درآمد مصرف‌کنندگان:

   • اگر درآمد مصرف‌کنندگان افزایش یابد، تقاضا برای کالاهای معمولی (عادی) افزایش پیدا می‌کند.
   • برای کالاهای پست (inferior goods)، افزایش درآمد ممکن است باعث کاهش تقاضا شود.

2. قیمت کالاهای جایگزین و مکمل:

   • افزایش قیمت کالاهای جایگزین (مانند چای و قهوه) ممکن است تقاضا برای کالای مورد نظر را افزایش دهد.
   • افزایش قیمت کالاهای مکمل (مانند ماشین و بنزین) می‌تواند تقاضا را کاهش دهد.

3. سلیقه و ترجیحات مصرف‌کنندگان:

   • تغییر در ترجیحات مصرف‌کنندگان می‌تواند تقاضا برای یک کالا را افزایش یا کاهش دهد.

4. انتظارات آینده:

   • اگر مصرف‌کنندگان انتظار داشته باشند که قیمت یک کالا در آینده افزایش یابد، ممکن است تقاضای فعلی آن افزایش یابد.

5. تعداد مصرف‌کنندگان در بازار:

   • افزایش تعداد مصرف‌کنندگان معمولاً باعث افزایش تقاضا می‌شود.

تغییرات در امتداد منحنی تقاضا در مقابل جابه‌جایی منحنی تقاضا

• تغییر در امتداد منحنی تقاضا: این تغییر زمانی رخ می‌دهد که قیمت کالا تغییر کند و به تبع آن، مقدار تقاضا نیز تغییر کند. این تغییر نشان‌دهنده حرکت روی خود منحنی است.
• جابه‌جایی منحنی تقاضا: این جابه‌جایی زمانی اتفاق می‌افتد که عوامل دیگری غیر از قیمت (مانند درآمد، ترجیحات یا قیمت کالاهای مرتبط) تغییر کنند. در این حالت، کل منحنی به سمت راست یا چپ جابه‌جا می‌شود.

شکل منحنی تقاضا

منحنی تقاضا معمولاً به صورت خطی یا منحنی نمایش داده می‌شود. محور افقی (x) مقدار تقاضا و محور عمودی (y) قیمت را نشان می‌دهد. شیب منفی منحنی ناشی از رابطه معکوس بین قیمت و مقدار تقاضاست.

انواع منحنی تقاضا

تقاضای الاستیک

در یک وضعیت تقاضای کشسان، کاهش قیمت باعث افزایش قابل توجهی در مقادیر خریداری شده (و بالعکس) می شود. مانند یک نوار لاستیکی کشسان، مقدار مورد نیاز فقط با کمی تغییر در قیمت ها بسیار جابجا می شود.

نمونه ای از این می تواند گوشت چرخ کرده باشد. اگر قیمت‌ها فقط 25% کاهش پیدا کند، ممکن است سه برابر بیشتر از حد معمول خرید کنید، زیرا می‌دانید که در نهایت از آن استفاده خواهید کرد و می‌توانید مواد اضافی را در فریزر قرار دهید. اگر تقاضا کاملاً کشسان باشد، منحنی تقریباً مانند یک خط صاف افقی به نظر می رسد.

تقاضای غیر کشسان

در شرایطی که تقاضای غیر کشش دارد، کاهش قیمت باعث افزایش مقادیر خریداری شده نمی شود. نمونه آن موز است. مهم نیست چقدر ارزان هستند، فقط تعداد زیادی می توانید قبل از خراب شدن آنها بخورید. شما سه دسته نمیخرید حتی اگر قیمت 25 درصد کاهش پیدا کند. اگر تقاضا کاملاً غیر کشش باشد، منحنی تقریباً مانند یک خط مستقیم عمودی به نظر می رسد.

دلیل اینکه شما نسبت به فروش گوشت چرخ کرده بیشتر از فروش موز واکنش نشان می دهید، به دلیل کاربرد حاشیه ای هر واحد اضافی است. سودمندی حاشیه ای به سودمندی (مفید) هر واحد اضافی هر چه بیشتر از حاشیه خارج می شوید اشاره دارد. از آنجایی که می توانید گوشت چرخ کرده گاو را فریز کنید، بسته سوم به اندازه بسته اول برای شما مفید است. سودمندی حاشیه ای گوشت چرخ کرده زیاد است. موز قوام خود را در فریزر از دست می دهد، بنابراین کاربرد حاشیه ای آن کم است.

کشش تقاضا

کشش تقاضا معیاری است که حساسیت مقدار تقاضا نسبت به تغییرات قیمت را اندازه‌گیری می‌کند. فرمول کشش قیمتی تقاضا به صورت زیر است:

• اگر مقدار کشش بزرگ‌تر از 1 باشد، تقاضا کشش‌پذیر است (حساسیت بالایی دارد).
• اگر مقدار کشش کم‌تر از 1 باشد، تقاضا کشش‌ناپذیر است (حساسیت کمی دارد).
• اگر مقدار کشش برابر با 1 باشد، تقاضا واحد کشش است.

ترسیم منحنی تقاضا

منحنی تقاضا بر اساس برنامه زمانبندی تقاضا است. جدول تقاضا دقیقاً نشان می دهد که چند واحد از یک کالا یا خدمات در قیمت های مختلف خریداری می شود.

به عنوان مثال، جدول تقاضا برای نان ارگانیک با کیفیت بالا در زیر آمده است:

توجه به این نکته ضروری است که با کاهش قیمت، مقدار تقاضا افزایش می یابد. رابطه از قانون تقاضا پیروی می کند. به طور شهودی، اگر قیمت یک کالا یا خدمات کمتر باشد، تقاضای بیشتری برای آن وجود دارد.

از جدول تقاضای بالا، نمودار را می توان ایجاد کرد:

از طریق منحنی تقاضا، رابطه بین قیمت و مقدار تقاضا به وضوح نشان داده شده است. با کاهش قیمت نوت بوک، تقاضا برای نوت بوک افزایش می یابد.

تغییر در منحنی تقاضا

هنگامی که نیاز به کالا به دلیل عواملی غیر از قیمت تغییر می کند، یک تغییر در منحنی مشاهده می کنیم. دو شرط در این زمینه به شرح زیر است:

• تغییر به سمت راست : افزایش ترجیحات مصرف کننده یا سطح درآمد منجر به افزایش تقاضای کالا می شود. همچنین، هنگامی که عرضه کالا کاهش می یابد یا زمانی که مصرف کنندگان افزایش قیمت در آینده را پیش بینی می کنند، تقاضا افزایش می یابد – یک تغییر منحنی به سمت راست.
• تغییر به سمت چپ : در مقابل، زمانی که ترجیح مصرف کننده یا سطح درآمد کاهش می یابد، تقاضا کاهش می یابد. به همین ترتیب، افزایش عرضه کالا و پیش بینی کاهش قیمت باعث کاهش تقاضا می شود. در چنین سناریوهایی، منحنی به سمت چپ تغییر می کند.

حرکات در امتداد منحنی تقاضا

حرکت به سمت بالا و پایین در نمودار توسط تغییرات قیمت (و نه عوامل دیگر) ایجاد می شود. بین قیمت و تقاضا رابطه معکوس وجود دارد.

• حرکت رو به بالا : اگر منحنی به سمت بالا حرکت کند، قیمت کالاها افزایش می یابد – تقاضا با همان نرخ کاهش می یابد.
• حرکت رو به پایین : از سوی دیگر، اگر حرکت نزولی وجود داشته باشد، قیمت کالا کاهش می یابد – تقاضا به طور متناسب افزایش می یابد.

عوامل تغییر در منحنی

تغییرات در منحنی تقاضا به شدت تحت تأثیر علاقه مصرف کننده است. عوامل متعددی می تواند منجر به تغییر در منحنی شود، به عنوان مثال:

1- تغییرات در سطح درآمد

اگر کالا یک کالای معمولی باشد، سطوح درآمد بالاتر منجر به جابجایی منحنی تقاضا به بیرون می شود در حالی که سطوح درآمد پایین تر منجر به جابجایی به داخل می شود. هنگامی که درآمد افزایش می یابد، تقاضا برای کالاها یا خدمات معمولی افزایش می یابد.

2- تغییرات در اندازه بازار

یک بازار رو به رشد منجر به جابجایی منحنی تقاضا به سمت بیرون می شود در حالی که بازار در حال انقباض منجر به تغییر به سمت داخل می شود. اندازه بازار بزرگتر ناشی از مصرف کنندگان بیشتر است. بنابراین، تقاضا (به دلیل مصرف کنندگان بیشتر) افزایش خواهد یافت.

3- تغییرات در قیمت کالاها و خدمات مرتبط

زمانی که قیمت کالاهای مکمل کاهش یابد، منحنی تقاضا به سمت خارج تغییر خواهد کرد. از طرف دیگر، اگر قیمت کالاهای مکمل افزایش یابد، منحنی به سمت داخل تغییر خواهد کرد. برعکس در مورد کالاهای جایگزین صادق است. به عنوان مثال، اگر قیمت کره بادام زمینی به میزان قابل توجهی کاهش یابد، تقاضا برای کالای مکمل آن – ژله – افزایش می یابد.

چرا منحنی تقاضا شیب نزولی دارد؟

• اثر جانشینی: وقتی قیمت یک کالا افزایش می‌یابد، مصرف‌کنندگان به دنبال جایگزین‌های ارزان‌تری برای آن می‌گردند.
• اثر درآمد: با افزایش قیمت، قدرت خرید مصرف‌کنندگان کاهش می‌یابد و در نتیجه، آن‌ها توانایی خرید همان مقدار قبلی از کالا را نخواهند داشت.
• اثر سود کم‌تر: افزایش قیمت، سود حاصل از خرید را کاهش می‌دهد و مصرف‌کنندگان تمایل کمتری به خرید پیدا می‌کنند.

مثال ها

اجازه دهید چند مثال برای درک سناریوهای مختلف تقاضا در بازار ببینیم.

مثال منحنی تقاضای الاستیک

قیمت نوشابه 3 دلار در هر قوطی و تقاضای بازار 40000 قوطی در ماه است. ماه آینده، قیمت به 3.50 دلار می رسد و تقاضا به 30000 قوطی کاهش می یابد. سپس، در ماه متوالی، قیمت به 4 دلار تغییر می کند – تقاضا بیشتر به 25000 قوطی کاهش می یابد. بعداً قیمت هر قوطی به 5 دلار رسید و تقاضا به 15000 قوطی در ماه کاهش یافت. نمودار منحنی تقاضا را رسم کنید.

راه حل :

فرمول تقاضای الاستیک

e _(p) = (∆Q/Q) / (∆P/P)

اینجا،

• e _(p) کشش قیمتی تقاضا است.
• ΔQ تغییر در کمیت درخواستی است.
• Q مقدار قبلی است.
• ∆P تغییر در قیمت محصول است.
• P قیمت قبلی محصول است.

ارتباط و استفاده از فرمول تقاضای الاستیک

1. بر اساس این مفهوم، شرکت ها می توانند تصمیمات مهمی برای قیمت گذاری محصول بگیرند.
2. اگر محصولی تحت منحنی تقاضای کشسان قرار گیرد، جایگزین ها می توانند به راحتی جایگزین آن محصول شوند. بنابراین شرکت ها باید قبل از افزایش قیمت محصولات، تحلیل قیمت-حجم تهیه کنند.
3. از سوی دیگر، اگر محصول دارای منحنی تقاضای غیر کشش (در دسترس بودن جایگزین) باشد، شرکت ها می توانند قیمت های خود را افزایش دهند.

جدول تقاضا

در زیر اطلاعات مربوط به قیمت و تقاضای بازار قوطی های نوشابه آورده شده است:

نمودار منحنی تقاضای الاستیک

در زیر منحنی الاستیک برای داده های فوق آمده است:

بر اساس نمودار، مشاهده می کنیم که وقتی قیمت ها بالا می رود، تقاضا برای نوشابه کاهش می یابد. به همین دلیل است که شیب منحنی تند است.

مثال منحنی تقاضای غیر کشسان

داده های زیر داده های یک کارخانه لبنی است. تغییر قیمت شیر ​​در هر لیتر (در یک دوره چهار ماهه) منجر به تغییر تقاضای زیر شد:

جدول تقاضا

راه حل :

نمودار منحنی تقاضای غیر کشسان

داده های فوق به صورت زیر نمایش داده می شود:

بر اساس نمودار، استنباط می کنیم که تقاضا حتی زمانی که قیمت به طور قابل توجهی تغییر می کند – یک منحنی تقاضای غیر کشش – تغییر نمی کند.

محدودیت‌های منحنی تقاضا

• سایر عوامل: منحنی تقاضا تنها رابطه بین قیمت و مقدار تقاضا را نشان می‌دهد و سایر عوامل مؤثر بر تصمیمات خرید را در نظر نمی‌گیرد.
• پایداری: منحنی تقاضا در طول زمان ثابت نیست و ممکن است به دلیل تغییر در عوامل مؤثر، تغییر کند.

استثنائات منحنی تقاضا

برخی از قوانین استثنایی برای رابطه ای که بین قیمت کالاها و تقاضا وجود دارد اعمال می شود. دو مورد از این کالاها گیفن و کالاهای وبلن هستند.

کالاهای گیفن

کالای گیفن یک محصول غیر لوکس است که هیچ جایگزین مناسبی برای آن وجود ندارد – به عنوان مثال، یک غذای اصلی، مانند نان یا برنج. به طور خلاصه، تقاضا برای کالای گیفن با افزایش قیمت افزایش می‌یابد و با کاهش قیمت کاهش می‌یابد.

تقاضا برای این کالاها در یک شیب صعودی قرار دارد که برخلاف قوانین تقاضا است. بنابراین، واکنش معمولی (افزایش قیمت‌ها که باعث ایجاد اثر جایگزینی می‌شود) برای کالاهای گیفن وجود نخواهد داشت و افزایش قیمت به افزایش تقاضا ادامه خواهد داد.

اجناس وبلن

کالاهای Veblen آنهایی هستند که تقاضا برای آنها حتی با افزایش قیمت به دلیل ماهیت انحصاری و جذابیت این محصولات به عنوان نماد وضعیت افزایش می یابد. مانند منحنی تقاضا برای یک کالای گیفن، یک کالای Veblen دارای منحنی تقاضا با شیب رو به بالا است (برخلاف منحنی شیب رو به پایین معمول).

کالاهای Veblen عموماً اقلام لوکسی مانند اتومبیل، قایق بادبانی، شراب های خوب و جواهرات طراحی شده هستند که کیفیت بالایی دارند و برای اکثر مصرف کنندگان دور از دسترس هستند. این نام از اقتصاددان آمریکایی تورستین وبلن گرفته شده است که بیشتر به دلیل معرفی اصطلاح “مصرف آشکار” شناخته شده است.

منابع کتابی برای مطالعه درباره منحنی تقاضا 

اقتصاد خرد

نوشتهٔ دکتر محسن نظری، این کتاب یکی از منابع جامع در زمینهٔ اقتصاد خرد است که به مباحثی مانند نظریهٔ مصرف‌کننده، نظریهٔ تولیدکننده و ساختار بازارها می‌پردازد.

اصول اساسی علم اقتصاد

اثر توماس سوئل، این کتاب به زبانی ساده و با مثال‌های ملموس، مفاهیم اصلی اقتصادی را توضیح می‌دهد و برای افرادی که پیش‌زمینهٔ اقتصادی ندارند، مناسب است.

تئوری و مسائل اقتصاد خرد

نوشتهٔ دومینیک سالواتوره، این کتاب با ارائهٔ تئوری‌ها و مسائل متنوع در حوزهٔ اقتصاد خرد، به درک عمیق‌تر مفاهیم کمک می‌کند.

اصول علم اقتصاد

اثر گرگوری منکیو، این کتاب در چهار جلد منتشر شده و مباحثی از جمله اقتصاد خرد و کلان را پوشش می‌دهد.

مبانی اقتصاد خرد (با نگرشی به اقتصاد ایران)

نوشتهٔ مرتضی سامتی، این کتاب با رویکردی به اقتصاد ایران، مبانی اقتصاد خرد را تشریح می‌کند.

این منابع می‌توانند درک عمیق‌تری از مفاهیم مرتبط با منحنی تقاضا و اقتصاد خرد را فراهم کنند.

آیا منحنی تـقاضا به سمت پایین یا رو به بالا شیب دارد؟

منحنی تـقاضا عموماً از چپ به راست به سمت پایین متمایل می شود که نشان می دهد با افزایش قیمت یک کالا، تقاضا برای آن کاهش می یابد. با این حال، استثناهایی از این قاعده وجود دارد – برای مثال برای کالاهای Giffen و Veblen. در هر دو مورد، افزایش قیمت ها با افزایش تقاضا همراه است که منجر به منحنی تقاضا می شود که از چپ به راست افزایش می یابد.

تفاوت بین منحنی تقاضا و منحنی عرضه چیست؟

منحنی تـقاضا نشان دهنده رابطه بین قیمت یک کالا یا خدمات و مقدار تقاضا برای یک دوره زمانی معین است. به طور معمول، با افزایش قیمت، تقاضا کاهش می یابد. در نتیجه، منحنی از چپ به راست پایین می‌آید.

منحنی عرضه یک نمایش گرافیکی از همبستگی بین هزینه یک کالا یا خدمات و مقدار عرضه شده برای یک دوره زمانی معین است. به طور معمول، با افزایش قیمت یک محصول، مقدار عرضه نیز افزایش می یابد. منحنی حاصل از چپ به راست به سمت بالا شیب دارد.

نتیجه گیری

منحنی تـقاضا یک نمایش گرافیکی از تغییر تقاضای یک کالا است که از تغییر قیمت در یک دوره زمانی معین حاصل می شود. در نمودار منحنی تقاضا، محور عمودی نشان دهنده قیمت و محور افقی مقدار تقاضا را نشان می دهد.

منحنی تـقاضا می تواند یک ابزار تجاری مفید باشد زیرا می تواند قیمت هایی را که مصرف کنندگان شروع به خرید کمتر یا بیشتر می کنند را نشان دهد. همچنین می‌تواند به قیمت‌هایی اشاره کند که یک شرکت می‌تواند تقاضای مصرف‌کننده را حفظ کند و سود معقولی کسب کند.

سوالات متداول

تفاوت تغییر در امتداد منحنی تـقاضا و جابه‌جایی منحنی تقاضا چیست؟

کشش تقاضا چیست و چه اهمیتی دارد؟

چگونه قیمت کالاهای جایگزین یا مکمل بر منحنی تـقاضا اثر می‌گذارد؟

آیا منحنی تـقاضا همیشه خطی است؟

منحنی تقاضای فردی و بازار چه تفاوتی دارند؟

آیا همیشه قیمت پایین‌تر باعث تقاضای بیشتر می‌شود؟

چگونه سیاست‌های دولتی می‌توانند بر منحنی تـقاضا تأثیر بگذارند؟

چه رابطه‌ای بین منحنی تـقاضا و عرضه وجود دارد؟

چرا تحلیل منحنی تـقاضا برای کسب‌وکارها مهم است؟