قدرت طبیعی در بازار

در علم اقتصاد، «قدرت بازار» به توانایی یک بازیگر (فرد، بنگاه، یا گروهی از بنگاه‌ها) برای تأثیرگذاری بر قیمت، عرضه یا شرایط بازار به نفع خود گفته می‌شود. این در تقابل با بازاری کاملاً رقابتی است که در آن هیچ فرد یا شرکتی قادر به تأثیرگذاری بر قیمت نیست.

اما نوعی خاص از این قدرت، که معمولاً بدون مداخله مستقیم یا ضد رقابتی به وجود می‌آید، تحت عنوان قدرت طبیعی در بازار شناخته می‌شود.

قدرت طبیعی در بازار اشاره به وضعیتی دارد که در آن یک شرکت یا بنگاه به‌صورت طبیعی و بدون رفتار ضدرقابتی (مثل تبانی، دامپینگ یا نفوذ سیاسی) به یک موقعیت مسلط دست می‌یابد. این قدرت معمولاً نتیجه‌ی ویژگی‌های ساختاری بازار، نوآوری، یا کارایی بالاتر است.

در ادامه به تفصیل به موضوع قدرت طبیعی در بازار خواهیم پرداخت.

ویدئو آموزشی مرتبط با این مطلب

ویژگی‌های قدرت طبیعی در بازار

قدرت طبیعی در بازار زمانی پدید می‌آید که یک بنگاه اقتصادی، بدون انجام اقدامات ضد رقابتی یا استفاده از نفوذ بیرونی، به‌طور طبیعی به موقعیتی مسلط دست یابد. این نوع قدرت برخاسته از عوامل درونی بازار، مزایای ساختاری، یا ترجیحات آزاد مصرف‌کننده است.

بیشتر بخوانید: منابع قدرت در بازار کدامند؟

در ادامه، مهم‌ترین ویژگی‌های آن بررسی می‌شوند:

عدم وجود رفتار ضد رقابتی

برخلاف انحصارات مصنوعی، در قدرت طبیعی، شرکت از ابزارهایی چون تبانی، دامپینگ، انحصارگرایی، خرید رقبا یا لابی‌گری سیاسی برای حذف رقابت استفاده نمی‌کند. قدرت آن به‌واسطه عملکرد بهتر، کیفیت بالاتر یا نوآوری مؤثر شکل گرفته و نه از طریق محدود کردن انتخاب‌های مصرف‌کننده.

مزیت‌های ساختاری (Structural Advantages)

برخی شرکت‌ها به‌صورت طبیعی دارای مزایای ساختاری‌اند که رقبا نمی‌توانند به‌راحتی تقلید کنند.

مهم‌ترین آن‌ها:

• صرفه‌جویی در مقیاس (Economies of Scale): با افزایش تولید، هزینه متوسط کاهش می‌یابد و شرکت می‌تواند با قیمت پایین‌تری نسبت به رقبا عرضه کند.
• اثر شبکه‌ای (Network Effect): هرچه تعداد کاربران یک پلتفرم بیشتر شود، ارزش آن برای کاربران جدید بیشتر می‌شود (مثلاً پیام‌رسان‌ها یا پلتفرم‌های تجارت الکترونیک).
• زنجیره تأمین بهینه یا موقعیت جغرافیایی ممتاز: که هزینه‌ها را کاهش یا دسترسی بازار را افزایش می‌دهد.

پاسخ مثبت بازار به نوآوری یا کیفیت

در قدرت طبیعی، مصرف‌کنندگان بر اساس انتخاب آزاد و تجربۀ مثبت خود به سراغ برند یا شرکت مسلط می‌روند. این انتخاب اغلب ناشی از نوآوری مستمر، تجربه کاربری برتر، پشتیبانی قوی یا قیمت‌گذاری هوشمندانه است. در واقع، وفاداری مشتریان به‌واسطه اجبار یا نبود رقابت نیست، بلکه نتیجه اعتماد به مزایای واقعی محصول یا خدمت است.

دشواری ورود رقبا، بدون ایجاد موانع مصنوعی

بازارهایی با قدرت طبیعی، معمولاً ویژگی‌هایی دارند که ورود را برای شرکت‌های جدید دشوار می‌سازد، اما نه به‌خاطر اقدامات مخرب یا ضد رقابتی.

برای مثال:

• سرمایه‌گذاری اولیه سنگین: مثل بازار انرژی، خودرو یا تکنولوژی‌های پیشرفته.
• زیرساخت پیچیده و زمان‌بر: مانند لجستیک آمازون یا دیتاسنترهای گوگل.
• مقیاس‌پذیری خاص بازار: برخی بازارها در سطح کوچک سودآور نیستند و تنها با رسیدن به حجم خاصی از عملیات می‌توانند به سود برسند.

این موانع اگرچه واقعی‌اند، اما منشأ آن‌ها عملکرد طبیعی بازار و ساختار اقتصادی فعالیت‌هاست، نه انحصارطلبی یا تبعیض.

بیشتر بخوانید: بازار رقابت کامل چیست؟

منابع قدرت طبیعی در بازار

قدرت طبیعی در بازار از عوامل درونی و ساختاری محیط اقتصادی نشأت می‌گیرد و برخلاف قدرت‌های انحصاری مصنوعی، که معمولاً از طریق رفتارهای ضد رقابتی به‌دست می‌آید، این نوع از قدرت به‌طور طبیعی و از طریق ویژگی‌های ذاتی بازار و عملکرد بنگاه‌های اقتصادی شکل می‌گیرد.

در اینجا به منابع اصلی قدرت طبیعی اشاره می‌شود:

صرفه‌جویی در مقیاس (Economies of Scale)

صرفه‌جویی در مقیاس زمانی رخ می‌دهد که با افزایش حجم تولید، هزینه تولید هر واحد کالا کاهش یابد. این مزیت باعث می‌شود که شرکت‌های بزرگ‌تر بتوانند کالاها یا خدمات خود را با قیمت‌های پایین‌تری عرضه کنند و به همین دلیل مزیت رقابتی پیدا کنند.

به‌عنوان مثال، یک کارخانه بزرگ خودرو می‌تواند با تولید حجم بالایی از خودروها، هزینه تولید هر واحد را کاهش دهد و به‌این‌ترتیب قیمت‌گذاری پایین‌تری داشته باشد که رقبا قادر به رقابت با آن نخواهند بود. صرفه‌جویی در مقیاس می‌تواند در صنایع مختلف، از جمله تولید، انرژی و خدمات نیز مشاهده شود.

اثر شبکه‌ای (Network Effect)

اثر شبکه‌ای به معنای افزایش ارزش یک محصول یا خدمت به‌واسطه افزایش تعداد کاربران است. زمانی که تعداد کاربران یک سرویس بیشتر شود، ارزش آن برای سایر کاربران جدید نیز بالاتر می‌رود. این پدیده به‌ویژه در بازارهای دیجیتال و خدمات آنلاین مشهود است.

برای مثال، در پیام‌رسان‌هایی مانند واتس‌اپ یا تلگرام، ارزش سرویس تنها زمانی افزایش می‌یابد که افراد بیشتری از آن استفاده کنند. این اثر باعث می‌شود که پلتفرم‌ها یا شبکه‌های بزرگ‌تر به‌طور طبیعی قدرت بیشتری پیدا کنند و رقبا در رقابت با آن‌ها دچار مشکل شوند.

دسترسی به منابع طبیعی یا موقعیت جغرافیایی ممتاز

در برخی از بازارها، مانند صنایع معدن، کشاورزی یا انرژی، دسترسی به منابع طبیعی کمیاب یا موقعیت جغرافیایی خاص می‌تواند به‌طور طبیعی باعث ایجاد قدرت و انحصار شود.

برای مثال، یک شرکت که تنها در یک منطقه معدنی خاص قرار دارد و قادر به استخراج منابع کمیاب است، به دلیل دسترسی انحصاری به این منابع قدرتی طبیعی در بازار خواهد داشت. همچنین، در صنایع توزیع یا خدماتی که نیاز به زیرساخت‌های خاص دارند (مانند خدمات حمل‌ونقل یا برق‌رسانی)، شرکت‌هایی که در موقعیت جغرافیایی برتری قرار دارند، می‌توانند قدرت طبیعی پیدا کنند.

نوآوری و فناوری برتر

نوآوری و استفاده از فناوری‌های پیشرفته یکی دیگر از منابع قدرت طبیعی در بازار است. شرکت‌هایی که در تحقیق و توسعه (R&D) سرمایه‌گذاری می‌کنند و نوآوری‌هایی را در محصولات یا خدمات خود معرفی می‌کنند، می‌توانند مزایای بلندمدت نسبت به رقبا پیدا کنند.

این مزیت رقابتی باعث می‌شود که آن‌ها در بازار جایگاه مسلطی پیدا کنند. برای مثال، شرکت‌هایی مانند اپل و تسلا با ارائه نوآوری‌های مستمر در طراحی محصول و فناوری، توانسته‌اند موقعیت انحصاری در بازارهای خود ایجاد کنند که رقبا به راحتی قادر به جایگزینی آن‌ها نیستند.

آثار قدرت طبیعی بر بازار

اثر بر مصرف‌کننده

• اثر مثبت: یکی از مهم‌ترین آثار مثبت قدرت طبیعی بر مصرف‌کننده، کیفیت بالاتر و خدمات بهتر است. شرکت‌هایی که از قدرت طبیعی برخوردارند، معمولاً توانایی بیشتری در بهبود کیفیت محصولات یا خدمات خود دارند، زیرا از مزایای صرفه‌جویی در مقیاس، نوآوری و فناوری پیشرفته بهره‌مند هستند. این به معنای ارائه محصولات با کیفیت بالاتر و خدمات بهتر برای مصرف‌کنندگان است. همچنین، اثر شبکه‌ای باعث می‌شود که مصرف‌کنندگان از انتخاب‌های بهتری در بازار بهره‌مند شوند.
• اثر منفی: با وجود مزایای کیفیت و خدمات بهتر، مصرف‌کنندگان ممکن است وابستگی زیاد به یک برند یا پلتفرم خاص پیدا کنند و انتخاب‌های کمتری داشته باشند. این وابستگی می‌تواند به دلیل نبود رقابت کافی در بازار ایجاد شود، جایی که مصرف‌کنندگان به‌دلیل غالب بودن یک شرکت در بازار، توانایی انتخاب گزینه‌های متنوع را نداشته باشند.

اثر بر رقابت

• اثر مثبت: قدرت طبیعی می‌تواند انگیزه‌ای برای نوآوری ایجاد کند. شرکت‌هایی که در بازار قدرت طبیعی دارند، به‌دلیل منابع بیشتر، می‌توانند در تحقیق و توسعه سرمایه‌گذاری کرده و نوآوری‌های جدیدی را به بازار عرضه کنند. این نوآوری‌ها می‌توانند رقابت را در داخل بازار تشویق کرده و به پیشرفت‌های تکنولوژیکی منجر شوند.
• اثر منفی: از سوی دیگر، موانع ورود رقبا به بازار در بلندمدت می‌تواند منجر به کاهش رقابت شود. شرکت‌های دارای قدرت طبیعی معمولاً به‌دلیل مزایای ساختاری خود، مانند صرفه‌جویی در مقیاس یا اثر شبکه‌ای، قادر به ایجاد موانع ورود برای رقبا هستند. این شرایط می‌تواند رقابت را محدود کند و ورود به بازار را برای تازه‌واردها دشوار سازد.

اثر بر قیمت‌ها

• اثر مثبت: در ابتدا، با گسترش قدرت طبیعی و رشد شرکت‌های بزرگ، معمولاً قیمت‌ها کاهش می‌یابند. به دلیل صرفه‌جویی در مقیاس و دسترسی به منابع بهتر، شرکت‌ها قادر به کاهش هزینه‌های تولید و ارائه قیمت‌های رقابتی هستند. این امر می‌تواند به نفع مصرف‌کننده و بازار باشد.
• اثر منفی: با تثبیت قدرت در بلندمدت، این شرکت‌ها ممکن است قیمت‌ها را افزایش دهند. زمانی که یک شرکت قدرت طبیعی در بازار را به‌دست آورد و به‌عنوان بازیگر مسلط در بازار شناخته شود، احتمال دارد که در آینده قیمت‌ها را بالا ببرد. بدون رقابت کافی و با کاهش گزینه‌های موجود برای مصرف‌کنندگان، این افزایش قیمت می‌تواند بر مصرف‌کننده نهایی فشار وارد کند.

اثر بر بهره‌وری

• اثر مثبت: شرکت‌هایی که از قدرت طبیعی بهره‌مند هستند، معمولاً بهره‌وری بالاتری نسبت به بنگاه‌های سنتی دارند. آن‌ها به‌خاطر مزایای ساختاری مانند صرفه‌جویی در مقیاس و فناوری‌های پیشرفته می‌توانند بهره‌وری بالاتری داشته باشند. این بهره‌وری می‌تواند باعث کاهش هزینه‌ها، افزایش سودآوری و ارتقای کیفیت محصولات یا خدمات شود.
• اثر منفی: از سوی دیگر، اگر نظارت کافی بر عملکرد این شرکت‌ها وجود نداشته باشد، امکان سوء‌استفاده از قدرت بازار در بلندمدت وجود دارد. بنگاه‌هایی که از قدرت طبیعی بهره می‌برند، در صورتی که نظارت و تنظیم مناسبی در بازار نباشد، می‌توانند از موقعیت خود سوء استفاده کرده و بهره‌وری خود را به‌جای ارتقا، در جهت منافع خود به‌نفع شرکت تمام کنند، به‌طوری که سودهای بیشتری کسب کنند بدون اینکه به بهبود واقعی کیفیت و خدمات توجه کنند.

چالش‌های مدرن در مدیریت قدرت طبیعی

قدرت طبیعی در بازار، همان‌طور که در گذشته اشاره شد، می‌تواند از مزیت‌های مقیاس، نوآوری و کیفیت برای تسلط بر بازار بهره ببرد. اما در دنیای مدرن، چالش‌های جدیدی برای مدیریت این قدرت‌ها ایجاد شده است که نیازمند توجه و مداخلات جدیدی از سوی نهادهای تنظیم‌گر و کسب‌وکارها است.

در اینجا به برخی از این چالش‌ها پرداخته‌ایم:

فناوری‌های نوین

ظهور فناوری‌های نوین، به‌ویژه در حوزه انرژی تجدیدپذیر، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها برای قدرت طبیعی در بازارهای سنتی است. به‌عنوان مثال، پنل‌های خورشیدی خانگی می‌توانند به‌طور بالقوه مدل‌های انحصاری سنتی در بازار انرژی را تضعیف کنند.

این فناوری‌ها به مصرف‌کنندگان این امکان را می‌دهند که مستقل از شبکه‌های انرژی بزرگ عمل کنند و نیاز به تأمین از شرکت‌های انحصاری را کاهش دهند. در نتیجه، شرکت‌های بزرگ انرژی که به قدرت طبیعی در بازار خود دست یافته‌اند، ممکن است در برابر این تغییرات مقاوم باشند، چرا که فناوری‌های جدید به رقابت بیشتر و کاهش هزینه‌ها منجر می‌شود.

بیشتر بخوانید: بازار انحصار کامل چیست؟

جهانی شدن

جهانی شدن و گسترش شرکت‌های چندملیتی یکی دیگر از چالش‌های مدرن در مدیریت قدرت طبیعی است. شرکت‌های بزرگ جهانی که از قدرت مالی و منابع عظیم برخوردارند، می‌توانند انحصارهای طبیعی را در کشورهای در حال توسعه ایجاد کنند.

این شرکت‌ها از مزایای مقیاس و دسترسی به بازارهای جهانی استفاده کرده و در کشورهایی با منابع ارزان‌تر، به راحتی قدرت خود را در دست می‌گیرند. این امر ممکن است به کاهش رقابت محلی، حذف مشاغل کوچک و افزایش مشکلات اقتصادی در کشورهای توسعه نیافته منجر شود. برای مقابله با این چالش، باید اقدامات تنظیمی خاصی صورت گیرد که از قدرت بیش از حد این شرکت‌ها جلوگیری کند.

اخلاق کسب‌وکار

اخلاق کسب‌وکار و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR) از دیگر چالش‌هایی است که با قدرت طبیعی در بازار مرتبط است. شرکت‌ها باید تعادلی بین حداکثرسازی سود و مسئولیت اجتماعی پیدا کنند. برخی شرکت‌ها، به‌ویژه سوپرمارکت‌ها و شرکت‌های بزرگ، ممکن است از تأمین‌کنندگان کوچک سوءاستفاده کنند و با تعیین شرایط سخت برای تأمین کالاها، فشار زیادی به آن‌ها وارد کنند.

این رفتار نه‌تنها به رقابت سالم آسیب می‌زند، بلکه موجب نارضایتی مصرف‌کنندگان و حتی آسیب به کسب‌وکارهای کوچک می‌شود. بنابراین، اهمیت توجه به اخلاق کسب‌وکار و رعایت مسئولیت‌های اجتماعی برای شرکت‌ها در مدیریت قدرت طبیعی در بازار ضروری است.

نقش دولت‌ها در تنظیم قدرت طبیعی

دولت‌ها نقشی حیاتی در نظارت و تنظیم بازارها دارند تا از سوء‌استفاده از قدرت طبیعی و ایجاد شرایط ضد رقابتی جلوگیری کنند. در این راستا، از ابزارهای مختلفی استفاده می‌کنند که به شرکت‌ها و بنگاه‌ها اجازه نمی‌دهد از موقعیت‌های غالب خود برای حذف رقبا یا افزایش قیمت‌ها به‌طور غیرمنصفانه بهره‌برداری کنند.

برخی از مهم‌ترین ابزارهای دولت‌ها برای تنظیم قدرت طبیعی عبارتند از:

تنظیم قیمت‌ها

یکی از ابزارهای کلیدی دولت‌ها برای جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت طبیعی، تنظیم قیمت‌ها است. در این روش، دولت‌ها سقف قیمت‌هایی را برای خدمات اساسی و حیاتی تعیین می‌کنند تا از افزایش بی‌رویه و غیرمنطقی آن‌ها جلوگیری کنند.

به‌ویژه در بازارهایی که به‌طور طبیعی متمایل به انحصار هستند، مانند بازارهای آب و برق، این نوع تنظیم قیمت‌ها به منظور حفاظت از مصرف‌کنندگان در برابر افزایش‌های ناگهانی و گران‌فروشی ضروری است. دولت‌ها با اعمال سقف قیمت‌ها سعی می‌کنند از فشار اقتصادی بر روی اقشار مختلف جامعه جلوگیری کنند و عدالت را در دسترسی به خدمات پایه‌ حفظ کنند.

بیشتر بخوانید: تنظیم‌گری چیست؟

ایجاد نهادهای ناظر

برای اطمینان از عملکرد شفاف و منصفانه بازارها، دولت‌ها نهادهای ناظر مستقلی مانند شورای رقابت یا سازمان‌های تنظیم‌گر را ایجاد می‌کنند. این نهادها بر عملکرد شرکت‌های انحصاری نظارت می‌کنند و از رفتارهای ضد رقابتی یا تبانی جلوگیری می‌کنند.

این نظارت‌ها به‌ویژه در صنایع حساس مانند انرژی، مخابرات، و حمل‌ونقل که ممکن است بازارها به‌طور طبیعی به سمت انحصار پیش بروند، ضروری است. نهادهای ناظر به دنبال حفاظت از رقابت سالم، جلوگیری از قیمت‌گذاری غیرمنصفانه و تضمین حقوق مصرف‌کنندگان هستند.

خصوصی‌سازی همراه با مقررات

در برخی از کشورها، دولت‌ها به‌طور مرحله‌ای خصوصی‌سازی شرکت‌های انحصاری را به‌منظور افزایش کارایی و رقابت در بازار انجام می‌دهند. با این حال، برای جلوگیری از سوءاستفاده از موقعیت‌های غالب پس از خصوصی‌سازی، شرکت‌های خصوصی‌شده تحت مقررات سختگیرانه و نظارت مستمر قرار می‌گیرند.

به‌عنوان مثال، در صنعت مخابرات آلمان، شرکت‌های خصوصی موظفند که دسترسی عادلانه به شبکه‌ها را فراهم کنند تا رقابت در این صنعت ادامه یابد و از انحصار جلوگیری شود. این نوع تنظیمات در مواقعی که بازار به سمت انحصار پیش می‌رود، به تضمین دسترسی به خدمات و حفظ رقابت سالم کمک می‌کند.

آیا قدرت طبیعی باید تنظیم شود؟

قدرت طبیعی، برخلاف انحصارهای مصنوعی که از رفتارهای ضد رقابتی یا دستکاری بازار ناشی می‌شود، به‌طور طبیعی از ویژگی‌های ساختاری و عملکردی یک بازار ایجاد می‌شود. با این حال، هنگامی که این قدرت از حد معقول خود فراتر رود و به ایجاد مشکلاتی برای رقابت یا مصرف‌کنندگان منجر شود، باید مورد توجه و تنظیم قرار گیرد.

این مسئله موجب شده است که بسیاری از کشورها، نهادهای تنظیم‌گر (مانند کمیسیون تجارت فدرال در آمریکا یا شورای رقابت در ایران) اقدام به نظارت و تنظیم بازار کنند تا اطمینان حاصل شود که قدرت طبیعی به سوءاستفاده و رفتارهای ضد رقابتی منتهی نشود.

در این راستا، نهادهای تنظیم‌گر تمایزی قائل می‌شوند بین قدرت طبیعی که ناشی از کارایی، نوآوری و مزایای مقیاس است و رفتارهایی که از این قدرت برای سرکوب رقابت یا بهره‌برداری از مصرف‌کنندگان استفاده می‌کنند.

اگر شرکتی قدرت طبیعی خود را صرفاً از طریق نوآوری یا کارایی به‌دست آورده باشد، این امر معمولاً مجاز است. اما زمانی که این قدرت به‌طور نادرست به نفع شرکت و به ضرر رقابت یا مصرف‌کنندگان مورد استفاده قرار گیرد، تنظیمات و مداخلات قانونی ضروری می‌شود.

بیشتر بخوانید: دولت چه زمانی اجازه دارد تنظیم‌گری کند؟

معیارهای مداخله

برای اینکه مشخص شود آیا مداخله و تنظیم قدرت طبیعی ضروری است یا خیر، چندین معیار مهم وجود دارد که نهادهای تنظیم‌گر بر اساس آن‌ها تصمیم می‌گیرند:

1. آیا مانع ورود دیگران می‌شود؟

اگر شرکتی که از قدرت طبیعی برخوردار است، موانع ورود غیرمنصفانه‌ای ایجاد کند که مانع از ورود رقبا به بازار شود، این اقدام می‌تواند به رقابت آسیب بزند.

این موانع می‌توانند شامل هزینه‌های بسیار بالا برای ورود به بازار، دسترسی محدود به منابع حیاتی یا حتی استفاده از اثر شبکه‌ای به‌نحوی باشند که هیچ‌گونه امکان رقابت واقعی برای تازه‌واردها باقی نماند. چنین رفتارهایی ممکن است باعث شود که بازار از رقابت سالم محروم شود و در نهایت به زیان مصرف‌کنندگان و کاهش نوآوری منتهی شود.

2. آیا از موقعیت خود برای افزایش قیمت بی‌رویه استفاده می‌کند؟

در صورتی که یک شرکت از قدرت طبیعی خود برای اعمال افزایش قیمت بی‌رویه استفاده کند، این اقدام می‌تواند به ضرر مصرف‌کنندگان تمام شود. اگر شرکت قادر باشد پس از تثبیت موقعیت خود در بازار، قیمت‌ها را بدون توجه به رقابت و در شرایطی که هیچ جایگزین دیگری برای مصرف‌کنندگان وجود ندارد، افزایش دهد، این رفتار می‌تواند نگران‌کننده باشد.

نهادهای تنظیم‌گر باید مطمئن شوند که بازار به‌درستی رقابت می‌کند و در صورت لزوم، از اعمال قیمت‌های غیرمنصفانه جلوگیری کنند.

3. آیا از مشتریان سوءاستفاده می‌کند؟

یکی دیگر از نشانه‌های نیاز به مداخله، سوءاستفاده از مشتریان است. این سوءاستفاده می‌تواند به شکل‌های مختلفی نمایان شود، از جمله جمع‌آوری داده‌های مصرف‌کنندگان بدون شفافیت یا رضایت، استفاده از قدرت برای فریب دادن مشتریان یا قفل کردن مشتریان در یک پلتفرم خاص (مانند قراردادهای بلندمدت یا شرایط استفاده پیچیده).

اگر یک شرکت از قدرت خود برای کاهش انتخاب‌ها یا ایجاد مشکلات برای مشتریان استفاده کند، این مسئله ممکن است نیازمند تنظیم و مداخله باشد تا حقوق مصرف‌کنندگان حفظ شود.

نمونه‌های واقعی از قدرت طبیعی در بازار

در تاریخ اخیر، بسیاری از شرکت‌ها با استفاده از قدرت طبیعی توانسته‌اند به‌طور چشمگیری رشد کنند و در بازارهای خود موقعیت‌های غالبی پیدا کنند. با این حال، این قدرت‌های طبیعی نیز گاهی به رفتارهای ضد رقابتی و مداخله‌های تنظیمی منجر شده است.

در اینجا به بررسی نمونه‌های واقعی از قدرت طبیعی در بازار می‌پردازیم:

صنعت آب در بریتانیای قرن نوزدهم

در قرن نوزدهم، صنعت آب در بریتانیا شاهد تحولات چشمگیری بود که به شکل‌گیری انحصار طبیعی در این صنعت انجامید. در این دوره، شرکت‌های خصوصی مسئول تأمین آب در شهرها بودند، اما هزینه‌های بالای ساخت شبکه‌های آبرسانی، از جمله لوله‌کشی، تصفیه‌خانه‌ها و ایستگاه‌های پمپاژ، سبب شد که این شرکت‌ها نتوانند به‌طور مؤثر به‌تنهایی به توسعه زیرساخت‌ها بپردازند.

به همین دلیل، شهرداری‌ها به‌طور تدریجی وارد عمل شدند و با استفاده از توان مالی بالاتر نسبت به شرکت‌های خصوصی، مسئولیت توسعه زیرساخت‌های آبرسانی را بر عهده گرفتند.

شهرداری‌ها با کنترل و نظارت بر خدمات آب‌رسانی، انحصار طبیعی در این صنعت را شکل دادند. در این سیستم، به دلیل هزینه‌های زیاد و پیچیدگی‌های فنی در ساخت شبکه‌های آبرسانی، رقابت بین شرکت‌ها تقریباً غیرممکن شد و شهرداری‌ها به‌عنوان تنها تأمین‌کنندگان آب در سطح محلی عمل کردند.

این وضعیت، که به‌عنوان انحصار طبیعی شناخته می‌شود، به این دلیل بود که هیچ شرکت خصوصی دیگری قادر به ورود به این بازار با هزینه‌های مشابه و رقابت با شهرداری‌ها نبود.

صنعت برق در جهان امروز

صنعت برق در جهان امروز نیز نمونه‌ای از انحصار طبیعی است که در بسیاری از کشورها وجود دارد. شرکت‌های برق معمولاً صاحب و کنترل‌کننده شبکه‌های انتقال هستند. این شبکه‌ها که شامل خطوط انتقال برق و تجهیزات مرتبط هستند، به‌دلیل هزینه‌های بسیار بالا و پیچیدگی‌های فنی، عملاً به‌طور طبیعی منجر به ایجاد انحصار می‌شوند. این مسئله به‌ویژه در کشورهای مختلف، چه در بازارهای آزاد و چه در بازارهای کنترل‌شده، مشهود است.

حتی در کشورهایی که به سمت بازار برق آزاد حرکت کرده‌اند، رقابت تنها در بخش تولید برق ممکن است وجود داشته باشد، نه در بخش‌های انتقال و توزیع. به عبارت دیگر، در حالی که شرکت‌های مختلف ممکن است بتوانند به تولید برق وارد شوند و رقابت کنند، اما چون مالکیت شبکه‌های انتقال و توزیع برق معمولاً در دست شرکت‌های خاص باقی می‌ماند، این بخش از صنعت برق به‌شدت تحت انحصار قرار می‌گیرد.

این انحصار طبیعی باعث می‌شود که رقابت در این بخش بسیار محدود شود و در نهایت، شرکت‌های برق به یک «بازار انحصاری» برای توزیع خدمات خود تبدیل شوند.

گوگل (سال‌های 2005 تا 2015)

گوگل در سال‌های 2005 تا 2015 با بهره‌گیری از قدرت طبیعی خود در زمینه موتور جستجو به یکی از بزرگ‌ترین و موفق‌ترین شرکت‌ها در دنیا تبدیل شد. در این دوره، گوگل توانست با ارائه موتور جستجوی بهتر، الگوریتم دقیق‌تر و تجربه کاربری عالی، به‌طور طبیعی کاربران زیادی جذب کند و بازار جستجو را تسخیر کند.

این موفقیت به‌ویژه به دلیل توانایی گوگل در ارائه نتایج دقیق و سریع جستجو و نیز استفاده از سیستم‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی برای بهبود مداوم نتایج بود.

اما این قدرت طبیعی باعث شد که رفتارهای ضد رقابتی در این شرکت شکل بگیرد. به‌عنوان مثال، گوگل به‌طور پیش‌فرض بسیاری از سرویس‌های خود را در سیستم‌عامل اندروید قرار داد و به این ترتیب رقابت را برای دیگر شرکت‌ها دشوار کرد.

این اقدام منجر به بررسی‌های ضد انحصاری از سوی نهادهای تنظیم‌گر در کشورهای مختلف، از جمله اتحادیه اروپا، شد. گوگل متهم به سوء استفاده از موقعیت غالب خود در بازار جستجو و تبلیغات اینترنتی شد و جریمه‌های سنگینی دریافت کرد.

آمازون

آمازون یکی دیگر از نمونه‌های برجسته از قدرت طبیعی در بازار است. رشد آمازون در ابتدا به‌دلیل سیستم توزیع قوی و تجربه مشتری عالی بود. این شرکت توانست با استفاده از این مزیت‌های طبیعی به سرعت تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین و موفق‌ترین شرکت‌های تجارت الکترونیک در دنیا شود.

از جمله ویژگی‌هایی که آمازون را از رقبای خود متمایز می‌کرد، می‌توان به سیستم پیشنهادات هوشمند، خدمات سریع و متنوع، و زیرساخت‌های لجستیکی پیشرفته اشاره کرد.

با این حال، در طول زمان، قدرت طبیعی آمازون به رفتارهایی تبدیل شد که فشار زیادی به رقبا وارد کرد. یکی از این رفتارها، تقلید از محصولات فروشندگان مستقل در بازار آمازون بود. به‌ویژه در مواردی که آمازون محصولات مشابهی را به‌عنوان فروشنده خود معرفی می‌کرد و سپس قیمت آن‌ها را پایین‌تر از رقبا قرار می‌داد. این روش باعث نگرانی‌هایی در مورد انحصار و کاهش رقابت شد و به تحقیقات ضد انحصاری منجر گردید.

اوبر و اسنپ

اوبر و اسنپ، دو شرکت بزرگ در حوزه حمل‌ونقل اشتراکی، نمونه‌های دیگری از قدرت طبیعی در بازارهای خدماتی هستند. این دو شرکت با استفاده از مدل اقتصادی کارا، قیمت پایین و راحتی بیشتر، به انتخاب اول بسیاری از مصرف‌کنندگان تبدیل شدند. در بسیاری از شهرها، این شرکت‌ها با ارائه خدمات به‌صرفه و در دسترس توانستند بر محبوبیت خود بیفزایند و به راحتی سهم بزرگی از بازار حمل‌ونقل شهری را به‌دست آورند.

اما با گذشت زمان، این شرکت‌ها با چالش‌هایی مواجه شدند که به تنظیم‌گری و حقوق کارگران مرتبط بود. به‌طور خاص، اوبر و اسنپ به دلیل عدم وجود روابط شغلی مناسب برای رانندگان، شرایط حقوقی و کارگری معینی نداشتند که باعث اعتراض‌های مختلف شد. همچنین، این شرکت‌ها به‌طور گسترده‌ای به‌دنبال تسلط بر بازارهای جدید بودند و از روش‌های رقابتی تهاجمی استفاده می‌کردند که ممکن بود مشکلاتی برای رقابت سالم ایجاد کند.

تفاوت قدرت طبیعی با انحصار مصنوعی