بودجه نظامی کشورها

بودجه نظامی کشورها یکی از شاخص‌های کلیدی در تحلیل قدرت نظامی، سیاست‌های دفاعی و اولویت‌های استراتژیک دولت‌ها است. این بودجه‌ها شامل هزینه‌هایی برای خرید تسلیحات، نگهداری تجهیزات، آموزش نیروها، تحقیق و توسعه فناوری‌های نظامی، حقوق پرسنل و پشتیبانی از زیرساخت‌های دفاعی می‌شود.

بودجه نظامی یا هزینه‌های دفاعی، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های قدرت و سیاست‌گذاری کشورهای جهان به شمار می‌رود. این بودجه نشان‌دهنده میزان منابعی است که یک دولت برای فعالیت‌های دفاعی، تجهیز نیروهای مسلح، توسعه فناوری‌های نظامی و تأمین امنیت ملی اختصاص می‌دهد. در دهه‌های اخیر، به‌ویژه با افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی، رقابت‌های منطقه‌ای، و ظهور فناوری‌های نوین نظامی، این شاخص بیش از پیش مورد توجه تحلیل‌گران قرار گرفته است.

در این مقاله، به بررسی دقیق بودجه‌های نظامی کشورهای جهان در سال‌های اخیر، با تمرکز بر کشوری که بیشترین هزینه نظامی را دارد، می‌پردازیم. همچنین، عوامل مؤثر بر افزایش هزینه‌های نظامی، توزیع بودجه در مناطق مختلف جهان و جایگاه کشورهای خاورمیانه در این رتبه‌بندی را تحلیل خواهیم کرد.

اهمیت بودجه نظامی در سیاست و امنیت

بودجه نظامی صرفاً یک شاخص مالی نیست، بلکه نماد قدرت نرم و سخت یک کشور در نظام بین‌الملل به شمار می‌رود. کشورهایی که بودجه دفاعی بالاتری دارند، معمولاً از نظر قدرت بازدارندگی، توان مداخله نظامی، و نفوذ ژئوپلیتیکی در وضعیت بهتری قرار دارند.

در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیکی در حال افزایش است، هزینه‌های نظامی کشورها به یکی از شاخص‌های مهم قدرت ملی تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های معتبر بین‌المللی، هزینه‌های نظامی جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۲ تریلیون و ۷۲۰ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال قبل ۹.۴ درصد افزایش نشان می‌دهد. این رقم، بالاترین افزایش سالانه از زمان پایان جنگ سرد تاکنون است.

این بودجه همچنین نقش کلیدی در موارد زیر ایفا می‌کند:

• ایجاد بازدارندگی در برابر دشمنان خارجی
• تقویت استقلال دفاعی و کاهش وابستگی به دیگران
• حمایت از صنایع دفاعی داخلی و ایجاد اشتغال تخصصی
• افزایش توان پاسخ‌گویی سریع در بحران‌های امنیتی و نظامی

عوامل مؤثر بر میزان بودجه نظامی

چندین عامل مهم در تعیین مقدار و روند رشد یا کاهش بودجه نظامی کشورها مؤثرند:

• تهدیدهای امنیتی: افزایش تنش‌های مرزی، خطر جنگ، ناامنی داخلی یا تروریسم، کشورها را وادار به افزایش بودجه دفاعی می‌کند.
• وضعیت اقتصادی کشور: کشورهای ثروتمندتر منابع بیشتری برای هزینه‌های نظامی دارند، در حالی‌که کشورهای فقیر محدودیت مالی بیشتری دارند.
• رقابت‌های منطقه‌ای و جهانی: رقابت با قدرت‌های منطقه‌ای یا جهانی باعث افزایش هزینه‌های نظامی برای حفظ توازن قوا می‌شود.
• ایدئولوژی و دکترین نظامی: برخی کشورها قدرت نظامی را بخشی از هویت سیاسی و ابزار نفوذ منطقه‌ای خود می‌دانند و بودجه بالایی به آن اختصاص می‌دهند.
• عضویت در پیمان‌های نظامی: تعهد به سازمان‌هایی مانند ناتو، کشورها را ملزم به اختصاص حداقل بودجه دفاعی (مثلاً ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی) می‌کند.
• صنایع نظامی داخلی: کشورهایی که دارای صنایع دفاعی گسترده هستند، گاهی برای حفظ اشتغال و رشد صنعتی، بودجه نظامی را تقویت می‌کنند.
• اهداف ژئوپلیتیکی: کشورهایی که به دنبال گسترش نفوذ منطقه‌ای یا نقش‌آفرینی جهانی هستند، بودجه بیشتری برای ارتش و عملیات‌های برون‌مرزی در نظر می‌گیرند.
• فناوری و نوآوری نظامی: ورود فناوری‌های جدید مانند پهپادها، هوش مصنوعی و جنگ سایبری، نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر در بخش تحقیق و توسعه را افزایش می‌دهد.

دلایل افزایش بودجه نظامی

• درگیری‌های نظامی و منطقه‌ای: مانند جنگ اوکراین، درگیری‌های خاورمیانه و مناقشات در شرق آسیا
• رقابت تسلیحاتی بین قدرت‌های بزرگ: به‌ویژه آمریکا، چین و روسیه
• پیشرفت فناوری نظامی: هزینه‌های بالا در حوزه هوش مصنوعی نظامی، جنگ سایبری، پهپادها و تسلیحات فضایی
• ترس از ناامنی داخلی و تروریسم: در بسیاری از کشورها باعث افزایش هزینه‌های امنیتی شده است

اجزای اصلی بودجه نظامی

بودجه نظامی صرفاً به معنای خرید تسلیحات و تجهیزات نظامی نیست. بلکه شامل اجزای متنوع و پیچیده‌ای است که هرکدام نقش خاصی در ساختار دفاعی کشور ایفا می‌کنند. مهم‌ترین اجزای این بودجه عبارت‌اند از:

۱. هزینه‌های پرسنلی

• حقوق، دستمزد و مزایای نیروهای مسلح و کارکنان غیرنظامی وزارت دفاع
• هزینه‌های مربوط به بازنشستگی، بیمه درمانی و سایر حمایت‌های اجتماعی برای نظامیان

۲. هزینه‌های عملیاتی

• هزینه‌های مربوط به آموزش نظامیان، رزمایش‌ها، مصرف سوخت، تعمیر و نگهداری تجهیزات
• تأمین مواد غذایی، بهداشت، اسکان و لجستیک نیروهای مستقر در پایگاه‌ها یا مأموریت‌ها

۳. سرمایه‌گذاری در تجهیزات

• خرید تجهیزات نظامی جدید مانند تانک، هواپیما، ناو جنگی، موشک، سامانه‌های پدافندی و تجهیزات الکترونیکی
• به‌روزرسانی و نوسازی تجهیزات فرسوده

۴. تحقیق و توسعه (R&D)

• سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین دفاعی نظیر هوش مصنوعی، رباتیک نظامی، تسلیحات فضایی، جنگ الکترونیک و سایبری
• پشتیبانی از دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌های نظامی و صنایع دفاعی برای ساخت فناوری‌های بومی

۵. زیرساخت‌ها و ساخت‌وسازها

• ساخت و تجهیز پایگاه‌های نظامی، تأسیسات آموزش، انبارهای مهمات، فرودگاه‌های نظامی و مراکز فرماندهی
• نگهداری و تعمیر ساختمان‌ها و امکانات دفاعی

روند جهانی هزینه‌های نظامی

بر اساس گزارش‌های موسسات معتبر بین‌المللی مانند موسسه بین‌المللی صلح استکهلم (SIPRI) و انستیتوی بین‌المللی پژوهش‌های استراتژیک (IISS)، هزینه‌های نظامی جهانی در سال‌های اخیر به بالاترین سطوح خود رسیده‌اند. به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۳، مجموع هزینه‌های نظامی جهان به رکورد بی‌سابقه ۲.۴۴۳ تریلیون دلار رسید. این افزایش قابل توجه، دلایل متعددی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تنش‌های ژئوپلیتیکی: جنگ اوکراین، درگیری‌ها در خاورمیانه و افزایش تنش‌ها در منطقه آسیا-اقیانوسیه، محرک‌های اصلی افزایش بودجه‌های نظامی بوده‌اند.
• رقابت تسلیحاتی: کشورهای بزرگ به دنبال مدرن‌سازی ارتش‌های خود و توسعه فناوری‌های نظامی پیشرفته از جمله پهپادها، موشک‌های مافوق صوت و سامانه‌های پدافندی هستند.
• تعهدات امنیتی منطقه‌ای و بین‌المللی: کشورهایی که عضو پیمان‌های نظامی مانند ناتو هستند، متعهد به اختصاص درصدی از تولید ناخالص داخلی خود به امور دفاعی هستند.

آمار جهانی بودجه نظامی (بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۴)

بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI)، هزینه‌های نظامی جهان در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۲.۴۴ تریلیون دلار رسید که نشان‌دهنده افزایش حدود ۷ درصدی نسبت به سال قبل است. این افزایش پیوسته، عمدتاً ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای، رقابت‌های تسلیحاتی بین قدرت‌های بزرگ، و نگرانی‌های امنیتی در سطح جهان است.

کشورهایی با بیشترین بودجه نظامی

بودجه نظامی یکی از شاخص‌های مهم قدرت ملی و راهبردی کشورهاست. این بودجه نشان‌دهنده میزان منابع مالی‌ای است که دولت‌ها برای تأمین امنیت، تجهیز نیروهای مسلح، تحقیق و توسعه نظامی و حفظ بازدارندگی اختصاص می‌دهند. در دهه‌های اخیر، با تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی، ظهور فناوری‌های نوین و درگیری‌های منطقه‌ای، میزان بودجه نظامی بسیاری از کشورها رشد قابل توجهی داشته است.

بر اساس جدیدترین گزارش‌ها از منابعی چون مؤسسه بین‌المللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI)، در سال ۲۰۲۴ مجموع هزینه‌های نظامی جهان به بیش از ۲.۴۴ تریلیون دلار رسید. در این میان، سهم کشورهای بزرگ به طرز چشم‌گیری بالاست. در ادامه، نگاهی دقیق به کشورهایی خواهیم داشت که بالاترین بودجه‌های نظامی را به خود اختصاص داده‌اند.

۱. ایالات متحده آمریکا

ایالات متحده همچنان با فاصله‌ای بسیار زیاد، در صدر فهرست کشورهایی با بیشترین بودجه نظامی قرار دارد. این کشور حدود ۴۰ درصد از کل هزینه‌های نظامی جهان را به خود اختصاص می‌دهد.

• بودجه تخمینی در سال ۲۰۲۴: بین ۹۰۰ تا ۹۵۰ میلیارد دلار
• درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP): حدود ۳.۴ درصد

دلایل این حجم عظیم از هزینه:

• نقش جهانی و نظامی‌گری فرامرزی: آمریکا دارای پایگاه‌های نظامی در بیش از ۷۰ کشور و مشارکت فعال در پیمان‌ها و عملیات‌های بین‌المللی است.
• سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه: بخش بزرگی از بودجه صرف فناوری‌های پیشرفته مانند هوش مصنوعی نظامی، جنگ فضایی، و سلاح‌های فراصوت می‌شود.
• پشتیبانی از متحدان: آمریکا کمک‌های نظامی گسترده‌ای به کشورهای هم‌پیمان مانند اسرائیل، اوکراین، تایوان، کره جنوبی و اعضای ناتو ارائه می‌دهد.

۲. جمهوری خلق چین

چین طی دو دهه گذشته روند صعودی در افزایش بودجه دفاعی داشته و اکنون دومین کشور جهان در این زمینه است.

• بودجه تخمینی در سال ۲۰۲۴: بین ۲۹۳ تا ۳۰۰ میلیارد دلار
• درصد از GDP: حدود ۱.۷ درصد

اهداف کلیدی چین:

• مدرن‌سازی ارتش آزادی‌بخش خلق
• توسعه ظرفیت‌های سایبری، فضایی و موشکی
• تقویت نفوذ نظامی در دریای جنوبی چین، تایوان و آسیای شرقی
• افزایش توانمندی در برابر حضور نظامی آمریکا در منطقه

۳. روسیه

با وجود تحریم‌های بین‌المللی و چالش‌های اقتصادی، روسیه در سال‌های اخیر بودجه نظامی خود را افزایش داده است. این افزایش تا حد زیادی ناشی از ادامه جنگ در اوکراین و نیاز به بازسازی و تأمین تجهیزات نظامی است.

• بودجه تخمینی در سال ۲۰۲۴: حدود ۶۵ تا ۷۰ میلیارد دلار
• درصد از GDP: حدود ۵.۹ درصد

روسیه علاوه بر دارا بودن زرادخانه هسته‌ای بزرگ، همچنان یکی از صادرکنندگان بزرگ تسلیحات در جهان است و صنایع دفاعی گسترده‌ای دارد.

۴. هند

هند به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص، تنش‌های مرزی با چین و پاکستان و همچنین برنامه‌های مدرن‌سازی ارتش، یکی از بزرگ‌ترین بودجه‌های دفاعی جهان را دارد.

• بودجه نظامی: حدود ۸۱ میلیارد دلار
• تمرکز بر: تولید داخلی تسلیحات، واردات پیشرفته از فرانسه، روسیه و آمریکا، تقویت نیروی هوایی و دریایی

۵. عربستان سعودی

عربستان سعودی با وجود جمعیت نسبتاً کم، یکی از بزرگ‌ترین خریداران تسلیحات در جهان است و بخش بزرگی از درآمد نفتی خود را صرف هزینه‌های دفاعی می‌کند.

• بودجه تخمینی در سال ۲۰۲۴: بیش از ۷۰ میلیارد دلار
• درصد از GDP: بیش از ۶ درصد

دلایل این هزینه بالا شامل مشارکت در جنگ یمن، رقابت منطقه‌ای با ایران، و تلاش برای تقویت زیرساخت‌های دفاعی داخلی است.

۶. بریتانیا، آلمان و فرانسه (کشورهای اروپای غربی)

این سه کشور در میان اعضای ناتو بیشترین سهم را در هزینه‌های دفاعی دارند. پس از حمله روسیه به اوکراین، بسیاری از کشورهای اروپایی متعهد شده‌اند بودجه نظامی خود را به ۲ درصد از GDP افزایش دهند.

• مجموع بودجه نظامی ۳۲ عضو ناتو در سال ۲۰۲۴: حدود ۱.۵ تریلیون دلار
• سهم آمریکا از این رقم: ۶۶ درصد
• بریتانیا: حدود ۷۲ میلیارد دلار
• فرانسه و آلمان: هر کدام بین ۵۰ تا ۶۵ میلیارد دلار

۷. دیگر کشورهای دارای بودجه نظامی بالا

• کره جنوبی: با بودجه‌ای حدود ۵۷ میلیارد دلار، تمرکز بر توسعه سامانه‌های دفاع موشکی و فناوری پهپادها دارد.
• ژاپن: در پاسخ به تهدیدات چین و کره شمالی، بودجه نظامی خود را به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش داده و به بیش از ۵۵ میلیارد دلار رسانده است.
• اوکراین: در بحبوحه جنگ، بودجه نظامی خود را به حدود ۶۴.۷ میلیارد دلار رسانده است، که معادل ۳۴ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور است؛ بالاترین نسبت در جهان.
• اسرائیل: با بودجه‌ای حدود ۴۶.۵ میلیارد دلار (افزایش ۶۵ درصدی نسبت به سال قبل)، همچنان نقش مهمی در امنیت خاورمیانه ایفا می‌کند.
• ایران: بر اساس داده‌های بین‌المللی، بودجه نظامی ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰.۳ میلیارد دلار بوده است و در میان کشورهای خاورمیانه، رتبه چهارم را دارد. سهم نهادهایی چون سپاه پاسداران در این بودجه در سال‌های اخیر روند افزایشی داشته است.

مقایسه فشار مالی کشورها

اگرچه ایالات متحده بیشترین بودجه نظامی جهان را به‌صورت مطلق دارد، اما در مقایسه با اندازه اقتصاد، برخی کشورها فشار مالی بیشتری را برای تأمین هزینه‌های نظامی تحمل می‌کنند:

• روسیه: حدود ۵.۹ درصد از تولید ناخالص داخلی
• عربستان سعودی: بیش از ۶ درصد از GDP
• اوکراین: حدود ۳۴ درصد از GDP
• ایالات متحده: حدود ۳.۴ درصد از GDP
• چین: حدود ۱.۷ درصد از GDP

این آمار نشان می‌دهد کشورهایی با اقتصادهای کوچک‌تر یا دارای تهدیدهای شدید امنیتی، ناچارند بخش بزرگی از منابع خود را صرف هزینه‌های دفاعی کنند، حتی اگر این امر به قیمت کاهش سرمایه‌گذاری در بخش‌های اجتماعی و اقتصادی تمام شود.

تحلیل منطقه‌ای بودجه‌های نظامی: خاورمیانه و آسیا در سال ۲۰۲۳

خاورمیانه به عنوان یکی از پرتنش‌ترین مناطق جهان، همواره سهم بالایی از بودجه‌های نظامی جهانی را به خود اختصاص داده است. این منطقه با چالش‌هایی مانند درگیری‌های مسلحانه، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، تهدیدات تروریستی و شکاف‌های ایدئولوژیک روبه‌روست؛ عواملی که کشورها را به افزایش مداوم هزینه‌های دفاعی سوق داده‌اند.

بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI)، کل بودجه نظامی خاورمیانه در سال ۲۰۲۳ با ۹ درصد رشد به حدود ۲۰۰ میلیارد دلار رسید. این میزان، بالاترین نرخ رشد سالانه هزینه‌های نظامی منطقه طی دهه گذشته بوده و نشان‌دهنده تشدید روند نظامی‌سازی در کشورهای مختلف خاورمیانه است.

کشورهای با بیشترین هزینه نظامی در خاورمیانه (۲۰۲۳)

1. عربستان سعودی: با ۷۵.۸ میلیارد دلار، در صدر کشورهای منطقه قرار دارد و پنجمین کشور جهان از نظر بودجه نظامی است. افزایش ۵.۷ درصدی این رقم نسبت به سال گذشته، بازتابی از تمرکز این کشور بر تقویت توان دفاعی هوایی و زمینی و نقش‌آفرینی در درگیری‌های منطقه‌ای است.
2. اسرائیل: با بودجه ۲۷.۵ میلیارد دلاری و رشد ۲۴ درصدی نسبت به سال قبل، دومین کشور پرهزینه نظامی منطقه است. این جهش عمدتاً ناشی از درگیری‌های پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس و افزایش تنش‌ها در مرز لبنان بوده است.
3. ترکیه: با صرف ۱۵.۸ میلیارد دلار، سومین کشور منطقه است که به طور خاص بر نوسازی تجهیزات نظامی، توسعه صنایع دفاعی بومی و عملیات‌های فرامرزی تمرکز دارد.
4. ایران: با ۱۰.۳ میلیارد دلار بودجه نظامی، ایران در رتبه چهارم خاورمیانه قرار دارد. با وجود فاصله عددی نسبت به رقبا، ایران بخش قابل توجهی از توان نظامی خود را از طریق زیرساخت‌های بومی، نیروهای نیابتی و یارانه‌های غیرمستقیم نظامی تأمین می‌کند. سهم سپاه پاسداران از کل بودجه نظامی کشور از ۲۷ درصد در سال ۲۰۱۹ به ۳۷ درصد در ۲۰۲۳ افزایش یافته است.

همچنین، در لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵)، افزایش ۲۰۰ درصدی در تخصیص بودجه نظامی پیش‌بینی شده است که نشان از جهش بزرگ در اولویت‌های دفاعی ایران دارد.

آسیا و اقیانوسیه؛ رقابت استراتژیک در سایه افزایش قدرت چین

در منطقه آسیا و اقیانوسیه نیز روند فزاینده‌ای از افزایش بودجه‌های نظامی مشاهده می‌شود. اصلی‌ترین عامل در این حوزه، رشد قدرت نظامی چین و نگرانی همسایگان از تغییر توازن قوا در شرق آسیاست.

1. چین: با اختصاص ۲۹۶ میلیارد دلار بودجه نظامی در سال ۲۰۲۳ (۶ درصد رشد نسبت به ۲۰۲۲)، برای بیست و نهمین سال متوالی هزینه‌های دفاعی خود را افزایش داد. چین اکنون حدود نیمی از کل بودجه نظامی آسیا و اقیانوسیه را در اختیار دارد و منابع مالی خود را عمدتاً به تقویت ارتش آزادی‌بخش خلق، آمادگی برای بازدارندگی در قبال تایوان، و توسعه فناوری‌های نوین نظامی اختصاص می‌دهد.
2. ژاپن: در پاسخ به تهدیدات فزاینده چین و کره شمالی، ژاپن بودجه نظامی خود را در سال ۲۰۲۳ به بیش از ۵۰ میلیارد دلار رساند که نسبت به سال قبل ۱۱ درصد افزایش یافته است.
3. تایوان: در سایه فشارهای چین، تایوان نیز بودجه دفاعی خود را در همان سال با ۱۱ درصد رشد به ۱۶.۶ میلیارد دلار افزایش داد و تمرکز خود را بر توسعه قابلیت‌های بازدارندگی و دفاع سایبری قرار داده است.

کدام کشورها بیشترین بودجه نظامی را دارند؟ | بررسی آمار ۲۰۲۴

هزینه‌های نظامی، یکی از شاخص‌های کلیدی برای ارزیابی قدرت نظامی کشورهاست. در سال ۲۰۲۴، بودجه نظامی کشورهای جهان بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) مورد بررسی قرار گرفت. این آمارها نشان می‌دهد که چگونه کشورهای مختلف، متناسب با اهداف امنیتی، موقعیت ژئوپلیتیکی و ظرفیت اقتصادی خود، منابع مالی را به حوزه نظامی اختصاص می‌دهند.

در جدول زیر، ۳۰ کشور نخست با بالاترین میزان بودجه دفاعی فهرست شده‌اند:

نکته قابل توجه:
تنها بودجه نظامی ایالات متحده در سال ۲۰۲۴، تقریباً برابر با مجموع بودجه‌های ۱۲ کشور بعد از آن در این فهرست است. این برتری مالی، پشتوانه‌ای برای نفوذ جهانی، حضور نظامی فرامرزی و پشتیبانی از هم‌پیمانان آمریکاست.

مقایسه قدرت اسمی و واقعی هزینه‌ها

اگرچه چین با بودجه ۲۳۵ میلیارد دلاری در رتبه دوم است، اما با در نظر گرفتن برابری قدرت خرید و هزینه‌های پایین‌تر داخلی، این رقم به حدود ۴۷۷ میلیارد دلار می‌رسد. چین همچنین برنامه‌ای برای دستیابی به حدود ۱۰۰۰ کلاهک هسته‌ای تا سال ۲۰۳۰ دارد که بخشی از راهبرد بلندمدت برای افزایش آمادگی نظامی، به‌ویژه در قبال تایوان محسوب می‌شود.

روسیه نیز با بودجه رسمی ۱۴۵.۹ میلیارد دلار در رتبه سوم قرار دارد، اما این رقم با احتساب قدرت خرید واقعی، به ۴۶۱ میلیارد دلار می‌رسد. هزینه‌های نظامی روسیه اکنون حدود ۶ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل می‌دهد؛ بالاترین نرخ پس از پایان جنگ سرد.

سهم بودجه از تولید ناخالص داخلی

درحالی‌که ایالات متحده از نظر رقم مطلق در صدر قرار دارد، کشورهای دیگری مانند روسیه، اوکراین و عربستان سعودی سهم بسیار بالاتری از GDP خود را به امور دفاعی اختصاص می‌دهند. برای مثال:

• روسیه: ۶٪ از GDP
• اوکراین: حدود ۳۴٪ از GDP
• عربستان سعودی: بیش از ۶٪ از GDP
• ایالات متحده: حدود ۳.۴٪
• چین: ۱.۷٪

این ارقام نشان می‌دهد که برخی کشورها، به‌ویژه در شرایط جنگی یا تنش‌های منطقه‌ای، فشار مالی بسیار بالاتری برای حفظ توان نظامی متحمل می‌شوند.

جایگاه ایران در میان کشورهای با بیشترین بودجه نظامی

در فهرست ۳۰ کشور دارای بالاترین بودجه نظامی در سال ۲۰۲۴، نام ایران به چشم نمی‌خورد. با این حال، طبق آمارهای سال ۲۰۲۳، ایران با بودجه نظامی ۱۰.۳ میلیارد دلاری در رتبه بیست‌وششم جهان قرار داشت. اگر این بودجه در سال ۲۰۲۴ ثابت مانده یا کاهش یافته باشد، می‌توان گفت که ایران در فهرست جدید، جایگاه خود را به کشورهایی مانند قطر، نروژ یا اندونزی واگذار کرده است.

همچنین بر اساس داده‌های موسسه SIPRI، سهم سپاه پاسداران از بودجه نظامی ایران طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ از ۲۷ درصد به ۳۷ درصد افزایش یافته که نشان‌دهنده نقش پررنگ‌تر این نهاد در ساختار نظامی کشور است.

تاثیر بودجه نظامی بر اقتصاد کشورها

افزایش بودجه نظامی می‌تواند تاثیرات متفاوتی بر اقتصاد یک کشور داشته باشد:

• مزایای احتمالی:

  • تحریک صنایع دفاعی: سرمایه‌گذاری در بخش نظامی می‌تواند به رشد صنایع مرتبط، ایجاد شغل و پیشرفت‌های تکنولوژیکی در زمینه‌هایی مانند هوافضا، الکترونیک و مواد پیشرفته منجر شود.
  • امنیت و ثبات: یک ارتش قوی می‌تواند به حفظ امنیت و ثبات کشور کمک کند که برای رشد اقتصادی بلندمدت ضروری است.
  • صادرات تسلیحات: برخی کشورها با تولید و صادرات تسلیحات، درآمدهای قابل توجهی کسب می‌کنند.

• معایب و چالش‌ها:

  • هزینه فرصت: منابع مالی تخصیص یافته به بخش نظامی می‌توانند در بخش‌های دیگر مانند آموزش، بهداشت، زیرساخت‌ها و توسعه اجتماعی سرمایه‌گذاری شوند. افزایش بیش از حد بودجه نظامی می‌تواند به زیان این بخش‌ها باشد و در درازمدت بر بهره‌وری و رشد اقتصادی تاثیر منفی بگذارد. مفهوم “تفنگ در برابر کره” (Guns v. Butter) به این موضوع اشاره دارد که افزایش تولید یکی از این دو کالا (سلاح یا کالاهای مصرفی) به کاهش تولید دیگری منجر می‌شود.
  • افزایش کسری بودجه و بدهی: هزینه‌های نظامی بالا می‌تواند به کسری بودجه و افزایش بدهی عمومی منجر شود، به خصوص اگر منابع مالی کافی برای تامین آن وجود نداشته باشد.
  • عدم شفافیت و فساد: در برخی کشورها، نبود شفافیت در هزینه‌های نظامی می‌تواند به فساد و سوءمدیریت منابع منجر شود.
  • وابستگی به واردات: کشورهایی که توانایی تولید تسلیحات پیشرفته را ندارند، ممکن است به واردات وابسته شوند که این موضوع می‌تواند آسیب‌پذیری‌های اقتصادی و سیاسی ایجاد کند.

پیامدهای اقتصادی بودجه نظامی

افزایش یا کاهش بودجه نظامی می‌تواند آثار متعددی بر اقتصاد یک کشور داشته باشد:

آثار مثبت:

• رشد صنایع دفاعی و اشتغال در بخش‌های تخصصی
• تقویت زیرساخت‌های نظامی که می‌توانند کاربردهای غیرنظامی نیز داشته باشند
• افزایش قدرت چانه‌زنی سیاسی در سطح بین‌المللی

آثار منفی:

• فشار بر سایر بخش‌های بودجه دولت مانند آموزش، بهداشت و رفاه اجتماعی
• افزایش کسری بودجه و بدهی‌های عمومی در صورت نداشتن منابع پایدار
• احتمال ایجاد رقابت تسلیحاتی و ناامنی منطقه‌ای

محدودیت‌های تحلیل بودجه نظامی

تحلیل بودجه نظامی به‌تنهایی نمی‌تواند قدرت نظامی واقعی یک کشور را نشان دهد. عواملی مانند:

• یارانه‌های غیرمستقیم: کشورهایی مانند ایران از یارانه‌های غیرمستقیم برای کاهش هزینه‌های نظامی استفاده می‌کنند.
• زیرساخت‌های موجود: تسلیحات و زیرساخت‌های نظامی از گذشته می‌توانند توان دفاعی را بدون افزایش بودجه تقویت کنند.
• کیفیت نیروها و فناوری: تجربه جنگی، فناوری بومی و کارایی نیروها نقش مهمی در قدرت نظامی دارند.

بودجه نظامی به‌عنوان سهمی از GDP

برای مقایسه بین‌المللی، معمولاً نسبت بودجه نظامی به تولید ناخالص داخلی (GDP) به‌عنوان شاخصی کاربردی استفاده می‌شود. برخی کشورها مانند آمریکا، روسیه، عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی درصد بالایی از GDP خود را به نظامی‌گری اختصاص می‌دهند، در حالی‌که کشورهای توسعه‌یافته اروپایی، با وجود ارتش‌های حرفه‌ای، بودجه کمتری به نسبت GDP دارند.

بررسی بودجه نظامی به‌عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی (GDP) تصویر دقیق‌تری از اولویت‌های دفاعی کشورها ارائه می‌دهد:

• عمان: 12.1 درصد
• عربستان سعودی: 8 درصد
• روسیه: 6 درصد
• اسرائیل: 5.2 درصد
• ایالات متحده: 3.4 درصد
• ایران: 2.1 درصداین آمار نشان می‌دهد که برخی کشورهای کوچک‌تر مانند عمان، به دلیل موقعیت استراتژیک یا تهدیدات منطقه‌ای، درصد بیشتری از GDP خود را به بخش نظامی اختصاص می‌دهند.

بودجه نظامی به ازای هر نفر (سرانه)

بررسی سرانه هزینه‌های نظامی نشان‌دهنده شدت تمرکز کشورها بر مسائل دفاعی است. بر اساس داده‌های SIPRI در سال 2020:

• قطر: حدود 3955 دلار
• اسرائیل: حدود 2770 دلار
• ایالات متحده: حدود 2405 دلار
• کویت: حدود 2085 دلار
• سنگاپور: حدود 1885 دلارایران در این رتبه‌بندی جایگاه بالایی ندارد، زیرا بودجه نظامی آن نسبت به جمعیت 80 میلیونی و وسعت جغرافیایی‌اش محدود است.

چشم‌انداز آینده

با توجه به تحولات ژئوپلیتیکی کنونی، پیش‌بینی می‌شود که روند افزایش بودجه‌های نظامی در سال‌های آینده نیز ادامه یابد. تنش‌ها در مناطق مختلف جهان، رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ و نیاز به مدرن‌سازی ارتش‌ها، همگی به این روند دامن می‌زنند. این وضعیت می‌تواند پیامدهای مهمی برای اقتصاد جهانی، ثبات منطقه‌ای و تلاش‌ها برای کنترل تسلیحات داشته باشد.

در مجموع، در حالی که بودجه نظامی برای حفظ امنیت و دفاع از منافع ملی ضروری است، افزایش بی‌رویه آن می‌تواند چالش‌های اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی را به همراه داشته باشد. تعادل بین نیازهای دفاعی و توسعه اقتصادی، همواره یکی از مهمترین دغدغه‌های دولت‌ها خواهد بود.

جمع‌بندی

ایالات متحده آمریکا با فاصله بسیار زیاد، بیشترین بودجه نظامی جهان را دارد. چین و روسیه در تعقیب این کشور هستند، اما با تفاوت‌های قابل توجه. با این حال، در دنیایی پر از تنش‌های سیاسی و رقابت‌های قدرت‌محور، بودجه‌های نظامی احتمالاً در سال‌های آینده نیز افزایش خواهد یافت. این روند می‌تواند پیامدهایی اقتصادی، سیاسی و حتی انسانی داشته باشد، به‌ویژه در کشورهایی که درصد زیادی از منابع خود را صرف نظامی‌گری می‌کنند و در عوض از توسعه اقتصادی و اجتماعی باز می‌مانند.

سؤالات متداول

۱. بودجه نظامی چیست؟

بودجه نظامی به مقدار پولی گفته می‌شود که یک کشور برای تأمین امنیت، دفاع از مرزها، تجهیز ارتش و توسعه توان دفاعی اختصاص می‌دهد. این بودجه شامل حقوق نظامیان، خرید تسلیحات، ساخت پایگاه‌های نظامی، تحقیق و توسعه و سایر هزینه‌های مرتبط با دفاع و امنیت است.

۲. کدام کشور بیشترین بودجه نظامی را دارد؟

ایالات متحده آمریکا با اختصاص حدود ۹۰۰ میلیارد دلار در سال، بیشترین بودجه نظامی جهان را دارد. این رقم بیش از مجموع بودجه نظامی چند کشور بزرگ بعد از آن است.

۳. چرا آمریکا بودجه نظامی بالایی دارد؟

به دلایل مختلف از جمله:

• حضور نظامی در ده‌ها کشور دنیا
• نقش جهانی در ناتو و امنیت بین‌الملل
• سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، سلاح‌های فضایی و سایبری
• حمایت از صنایع دفاعی داخلی که بخش مهمی از اقتصاد آمریکاست.

۴. آیا بودجه نظامی فقط به معنای خرید سلاح است؟

خیر. بخش خرید تسلیحات فقط یکی از اجزای بودجه نظامی است. این بودجه شامل آموزش نیروها، ساخت و نگهداری پایگاه‌ها، تحقیق و توسعه نظامی، عملیات نظامی داخلی و خارجی، هزینه‌های لجستیکی و حقوق کارکنان نظامی نیز می‌شود.

۵. چه کشورهایی پس از آمریکا بیشترین بودجه نظامی را دارند؟

به ترتیب:

• چین: حدود ۲۹۰ میلیارد دلار
• روسیه: حدود ۱۱۰ میلیارد دلار
• هند، عربستان سعودی، بریتانیا، آلمان، فرانسه، ژاپن و کره جنوبی نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

۶. کدام کشور بیشترین درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) را صرف نظامی‌گری می‌کند؟

عربستان سعودی و روسیه جزو کشورهایی هستند که بیشترین سهم از تولید ناخالص داخلی خود را صرف بودجه نظامی می‌کنند. برای مثال، روسیه حدود ۵.۹٪ و عربستان سعودی بیش از ۶٪ از GDP خود را برای هزینه‌های دفاعی اختصاص می‌دهند.

۷. چرا برخی کشورها با اقتصاد کوچک‌تر، بودجه نظامی بالایی دارند؟

این کشورها معمولاً درگیر تهدیدات منطقه‌ای، رقابت‌های امنیتی یا جنگ‌های فعال هستند. به همین دلیل بخش بزرگی از درآمد خود را به امنیت اختصاص می‌دهند، حتی اگر به قیمت عقب‌ماندگی در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت یا توسعه اقتصادی باشد.

۸. آیا بودجه نظامی همیشه به معنای قدرت نظامی بیشتر است؟

نه الزاماً. کیفیت تجهیزات، آموزش نیروها، تجربه رزمی، توانایی لجستیکی و فناوری‌های به‌کاررفته نقش مهم‌تری از صرف هزینه زیاد ایفا می‌کنند. برخی کشورها با بودجه کمتر، ارتش مؤثرتر و حرفه‌ای‌تری دارند.

۹. چه عواملی باعث افزایش بودجه نظامی کشورها می‌شود؟

• درگیری‌های منطقه‌ای و جنگ‌های فعال
• رقابت تسلیحاتی بین قدرت‌های بزرگ
• نیاز به ارتقاء فناوری‌های دفاعی
• تهدیدهای تروریستی یا داخلی
• فشارهای سیاسی یا برنامه‌های توسعه‌طلبانه نظامی

۱۰. آیا افزایش بودجه نظامی برای اقتصاد کشورها مضر است؟

بستگی دارد. در کوتاه‌مدت ممکن است باعث رونق در صنایع دفاعی و اشتغال شود، اما در بلندمدت اگر بودجه نظامی بیش از اندازه و بدون برنامه‌ریزی باشد، می‌تواند به کاهش سرمایه‌گذاری در آموزش، سلامت و توسعه اقتصادی منجر شود و به نابرابری اجتماعی دامن بزند.