سبد معیشتی خانوار

سبد معیشتی خانوار (Household Livelihood Basket) مجموعه‌ای از کالاها و خدمات ضروری است که برای تأمین حداقل نیازهای اولیه و استاندارد قابل قبول زندگی یک خانواده در یک دوره زمانی مشخص (معمولاً یک ماه) در نظر گرفته می‌شود. هدف اصلی از محاسبه این سبد، تعیین حداقل درآمد یا حداقل دستمزد مورد نیاز است تا خانوار بتواند سطح زندگی اولیه خود را حفظ کند. در ایران، این مفهوم به ویژه در مذاکرات تعیین حداقل دستمزد کارگران توسط شورای عالی کار (با حضور نمایندگان دولت، کارفرمایان و کارگران) اهمیت حیاتی دارد.

تاریخچه سبد معیشتی در ایران

• دهه ۱۳۸۰: در سال ۱۳۸۴، سبد معیشتی برای اولین بار به‌طور سیستماتیک محاسبه شد و رقم آن حدود ۳۵۰ هزار تومان (برای خانوار چهارنفره) اعلام گردید. این دوره با تمرکز بر هزینه‌های خوراکی (حدود ۴۰ درصد سبد) همراه بود.

• دهه ۱۳۹۰: با تشدید تحریم‌ها و افزایش تورم، سبد معیشتی به سرعت افزایش یافت. در سال ۱۳۹۲، رقم آن به بیش از ۱.۵ میلیون تومان رسید، در حالی که حداقل دستمزد تنها ۷۰۰ هزار تومان بود و شکاف حدود ۱۱۵ درصدی ایجاد شد.

• سال‌های ۱۴۰۰ به بعد:

  • در سال ۱۴۰۰، سبد معیشتی ۴.۸ میلیون تومان برآورد شد، در حالی که حداقل دستمزد ۲.۶ میلیون تومان بود.

  • در سال ۱۴۰۳، سبد معیشتی به ۱۸ میلیون و ۲۶۵ هزار تومان رسید، اما حداقل دستمزد تنها ۷.۱ میلیون تومان تعیین شد، که تنها حدود ۳۹ درصد از هزینه واقعی زندگی را پوشش می‌داد.

• بهمن ۱۴۰۳: با در نظر گرفتن فرمول‌های مورد قبول شورای عالی کار و داده‌های رسمی مرکز آمار ایران، سبد معیشت خانوارهای کارگری به ۳۵ میلیون و ۸۵۷ هزار تومان رسید. این رقم تفاوت معناداری با حداقل دستمزد تصویب شده در کمیته دستمزد داشت.

• فروردین ۱۴۰۴: حداقل هزینه یک خانوار ایرانی برای تأمین مقادیر مشخصی از مواد خوراکی جهت جلوگیری از سوء تغذیه و آسیب جسمی حدود ۹ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان برآورد شد که نسبت به فروردین سال گذشته ۴۷ درصد افزایش یافته است.

این روند نشان‌دهنده ناکارآمدی تاریخی در اجرای کامل سبد معیشتی است؛ چرا که ادعای “تعیین دستمزد بر اساس سبد” اغلب به عنوان یک “گزینه فرعی” تلقی شده و در عمل، نرخ تورم رسمی و توان مالی کارفرمایان ملاک قرار گرفته است.

اهمیت سبد معیشتی

سبد معیشتی یک شاخص اقتصادی و اجتماعی است که تلاش می‌کند هزینه‌های واقعی زندگی یک خانوار متوسط را منعکس کند. مبنای قانونی آن در ایران، ماده ۴۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران است که تعیین حداقل دستمزد کارگران را با توجه به:

1. درصد تورمی که از طرف بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اعلام می‌شود،

2. تأمین هزینه‌های زندگی یک خانواده که معیار تشخیص آن توسط شورای عالی کار تعیین می‌شود،

مشخص می‌کند. این “هزینه‌های زندگی” همان سبد معیشتی است.

اهداف سبد معیشتی

• تضمین قدرت خرید: حفظ توانایی خانوارها، به ویژه کارگری، برای خرید کالاهای اساسی در برابر تورم.

• کاهش فقر: فراهم کردن حداقل درآمد لازم برای جلوگیری از سقوط خانوار به زیر خط فقر مطلق.

• مبنای سیاست‌گذاری: استفاده به عنوان یک معیار مهم در تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی و سیاست‌های حمایتی دولت (مانند طرح‌های کالابرگ و یارانه‌ها).

اجزای اصلی سبد معیشتی

اقلام سبد معیشتی به طور کلی به دو دسته خوراکی و غیرخوراکی تقسیم می‌شوند. محاسبات معمولاً بر اساس بُعد خانوار متوسط (در ایران در سال‌های اخیر حدود ۳.۳ نفر) و استانداردهای تغذیه‌ای وزارت بهداشت و آمارهای مرکز آمار ایران انجام می‌گیرد.

الف. اقلام خوراکی و آشامیدنی (سبد غذایی)

این بخش بر اساس حداقل کالری و نیازهای غذایی تعیین شده توسط مراجع ذی‌ربط (مانند انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور) محاسبه می‌شود و شامل موارد زیر است:

• نان و غلات: نان (سنگک، بربری و…)، برنج، ماکارونی.

• پروتئین: گوشت قرمز، گوشت مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات.

• لبنیات: شیر، ماست، پنیر.

• میوه‌ها و سبزیجات: انواع میوه و سبزیجات فصلی.

• روغن و شکر: روغن نباتی، قند و شکر.

ب. اقلام غیرخوراکی

این اقلام معمولاً سهم بالاتری از سبد معیشت را تشکیل می‌دهند و مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• مسکن: اجاره‌بها، هزینه‌های تعمیر و نگهداری.

• حمل و نقل: هزینه‌های ایاب و ذهاب شهری و بین‌شهری.

• بهداشت و درمان: دارو، درمان، لوازم بهداشتی و فرانشیز خدمات درمانی.

• آموزش: لوازم‌التحریر، شهریه (در صورت لزوم) و هزینه‌های آموزشی.

• پوشاک: حداقل پوشاک مورد نیاز برای اعضای خانواده.

• انرژی و خدمات: آب، برق، گاز، تلفن و سایر خدمات ضروری.

نکته مهم: یکی از چالش‌های اصلی در محاسبه سبد معیشت در ایران، نحوه لحاظ کردن هزینه مسکن و اقلام غیرخوراکی است. نمایندگان کارگری غالباً اعتقاد دارند سهم مسکن و سایر اقلام غیرخوراکی در محاسبات رسمی، واقعیت هزینه‌های زندگی را منعکس نمی‌کند و اگر به صورت واقعی دیده شود، رقم سبد معیشت بسیار بالاتر خواهد بود.

روش‌های متداول محاسبهٔ سبد معیشت

در تعیین سبد معیشت، سه رویکرد اصلی وجود دارد که هرکدام مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند:

الف) روشِ تغذیه‌ای (Nutrition-based / Cost-of-basic-nutrition)

این روش بر اساس الگوی غذایی کفّی، شامل میزان کالری و ریزمغذی‌های لازم، و قیمت اقلام غذایی، هزینهٔ تأمین حداقل کالری و پروتئین را محاسبه می‌کند. این روش برای شناسایی خطرات سوءتغذیه مناسب است، اما ممکن است نیازهای غیرخوراکی را نادیده بگیرد.

ب) روشِ بودجهٔ مرجع (Reference-budget / Basic-needs)

در این روش، لیستی از اقلام و خدمات ضروری مانند خوراک، مسکن، پوشاک، درمان، آموزش، حمل‌ونقل و… تهیه و هزینهٔ هر مورد برآورد می‌شود. این روش جامع‌تر از روش تغذیه‌ای است و معمولاً برای تعیین خط فقر یا حداقل دستمزد استفاده می‌شود. در ایران، برای تعیین «سبد معیشت کارگران»، اغلب از ترکیبی از این روش و مطالعات میدانی استفاده می‌شود.

ج) روش آماری (بر اساس مشاهدات مصرفی/خرید خانوار)

این روش با تحلیل داده‌های هزینه و درآمد خانوار (مانند آمارهای مرکز آمار ایران یا تحقیقات میدانی)، هزینه‌های واقعیِ مردم را استخراج می‌کند. این روش واقعی‌ترین تصویر از مصرف جاری را می‌دهد، اما ممکن است شامل هزینه‌های غیرضروری نیز باشد و برای تعیین «حداقل» باید پالایش شود.

نحوه محاسبه سبد معیشتی

محاسبهٔ سبد معیشتی توسط کارگروه مزد شورای عالی کار انجام می‌شود و بر اساس فرمول‌های علمی و آمار قیمت‌های ماهانه (از مرکز آمار ایران) صورت می‌گیرد. خانوار مبنا، یک خانوادهٔ چهارنفره با ضریب همسر و فرزندان (معمولاً ۳.۳ نفر) است.

نحوه محاسبه:

۱. جمع‌آوری آمار قیمت: جمع‌آوری آمار قیمت از ۹ کلان‌شهر (تهران، اصفهان و…) توسط مرکز آمار.

۲. اعمال ضریب تورم تجربی: اعمال ضریب تورم تجربی (نه رسمی) و پژوهش‌های میدانی (مانند نظرسنجی از ۱۰۰۰ خانوار کارگری).

۳. تصویب در کمیته مزد: تصویب در کمیته مزد با حضور نمایندگان کارگر، کارفرما و دولت. فرمول پایه: هزینه ماهانه = ∑ (قیمت واحد × مقدار استاندارد × ضریب خانوار).

در سال ۱۴۰۴، با توجه به تورم ۴۰ درصدی خوراکی‌ها، سبد به ۲۳ میلیون تومان رسیده، اما اختلاف‌نظر بر سر “ضریب واقعی تورم” وجود دارد؛ کارگران نرخ ۵۰% را پیشنهاد می‌دهند، در حالی که دولت بر ۳۵% اصرار دارد.

 معیارها و مفروضات مهم در تعیین سبد

• ابعاد خانوار: برای برآوردهای کارگری، میانگین بعد خانوار ۳.۳ نفر در نظر گرفته می‌شود.

• قیمت مرجع: میانگین قیمت بازار یا قیمت‌های منطقه‌ای.

• معیار تغذیه‌ای: برای گروه خوراکی، حداقل کالری و ریزمغذی‌های لازم.

• فاصله زمانی: برآورد معمولاً بر اساس میانگین ماهانه یا فصلی انجام می‌شود.

• محدوده جغرافیایی: هزینه‌ها در تهران، مراکز استان‌ها و مناطق روستایی متفاوت است و برای سیاست‌گذاری باید تفکیک شود.

سبد معیشتی خانوار در ایران؛ روند تاریخی، مقایسه با دستمزد و بازارها

۱. روند تاریخی سبد معیشتی و تورم

سبد معیشتی خانوار کارگری (حداقل هزینه زندگی یک خانوار ۳.۳ نفره) طی سال‌های اخیر با سرعتی بیشتر از نرخ رسمی تورم رشد کرده است. بر اساس گزارش‌های مختلف، روند افزایش سبد معیشت به شرح زیر بوده است:

• سال ۱۳۹۰: حدود ۱.۵ میلیون تومان

• سال ۱۳۹۵: حدود ۵.۸ میلیون تومان

• سال ۱۳۹۸: حدود ۹.۱ میلیون تومان

• سال ۱۴۰۰: حدود ۱۳.۹ میلیون تومان

• سال ۱۴۰۲: حدود ۱۸.۳ میلیون تومان

• سال ۱۴۰۳: حدود ۲۸ میلیون تومان

• تیرماه ۱۴۰۴: حدود ۴۸ میلیون تومان

این ارقام نشان‌دهنده رشد حدود ۳۲۰۰ درصدی سبد معیشت طی ۱۴ سال اخیر است، در حالی که حداقل دستمزد تنها حدود ۱۵۰۰ درصد افزایش داشته است. در نتیجه، نسبت پوشش دستمزد از ۶۰٪ در سال ۱۳۹۰ به حدود ۳۱٪ در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است.

تورم خوراکی و مسکن

• تورم خوراکی‌ها: در سال ۱۴۰۳، تورم نقطه‌به‌نقطه اقلام خوراکی به ۴۷.۳٪ رسید که بالاترین سطح در دو سال گذشته بود.

• تورم مسکن: در تیرماه ۱۴۰۴، نرخ تورم سالانه بخش مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها ۳۷.۵٪ گزارش شد.

سبد معیشت در برابر تورم رسمی

• تورم رسمی سال ۱۴۰۳: حدود ۳۵٪

• تورم واقعی سبد معیشت: حدود ۵۲٪

تا تیرماه ۱۴۰۴، رشد سبد معیشت ۷۱٪ گزارش شده که ۱.۵ برابر تورم رسمی است.

۲. مقایسه سبد معیشت با حداقل دستمزد

اختلاف بین حداقل دستمزد و هزینه‌های واقعی زندگی در سال‌های اخیر به شکاف قابل توجهی تبدیل شده است. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران و گزارش‌های اقتصادی، مقادیر تقریبی به شرح زیر است:

🔹 با توجه به این ارقام، در سال ۱۴۰۴ با وجود افزایش ۴۵ درصدی حداقل دستمزد به ۱۳.۹ میلیون تومان، هزینه‌های واقعی زندگی یک خانوار چهار نفره نزدیک به ۵۰ میلیون تومان برآورد می‌شود و این نشان‌دهنده ادامه شکاف بزرگ بین دستمزد و هزینه زندگی است.

🔹 نسبت پوشش دستمزد به سبد معیشت در سال‌های اخیر روند نزولی داشته و از حدود ۶۰٪ در سال ۱۳۹۰ به حدود ۳۱٪ در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

۳. عملکرد سبد معیشتی خانوار نسبت به دلار، سکه و دیگر بازارها

الف. ارزش دلاری سبد معیشتی

ارزش دلاری سبد معیشتی خانوار کارگری در سال‌های اخیر کاهش قابل توجهی داشته است:

• سال ۱۳۹۰: سبد معیشت ≈ ۳.۳ میلیون تومان، نرخ دلار ≈ ۱۲۳۵ تومان، ارزش دلاری ≈ ۲۶۷۰ دلار

• تیرماه ۱۴۰۴: سبد معیشت ≈ ۴۸ میلیون تومان، نرخ دلار ≈ ۱۱۲٬۷۵۰ تومان، ارزش دلاری ≈ ۴۲۴ دلار

📉 کاهش بیش از ۸۰٪ در ارزش دلاری سبد معیشت طی ۱۴ سال.

ب. قدرت خرید دستمزد به دلار

ارزش دلاری حداقل دستمزد نیز با کاهش چشمگیری مواجه بوده است:

• سال ۱۳۹۰: حداقل دستمزد ≈ ۳۳۰٬۰۰۰ تومان، نرخ دلار ≈ ۱۲۳۵ تومان، ارزش دلاری ≈ ۲۶۷ دلار

• تیرماه ۱۴۰۴: حداقل دستمزد ≈ ۱۳٬۹۰۰٬۰۰۰ تومان، نرخ دلار ≈ ۱۱۲٬۷۵۰ تومان، ارزش دلاری ≈ ۱۲۳ دلار

📉 کاهش بیش از ۵۵٪ در قدرت خرید دلاری دستمزد.

ج. قدرت خرید در برابر طلا (سکه)

مقایسه قدرت خرید دستمزد با سکه بهار آزادی نشان‌دهنده کاهش شدید است:

• سال ۱۳۹۰: قیمت سکه ≈ ۶۳۰٬۰۰۰ تومان، حداقل دستمزد ≈ ۳۳۰٬۰۰۰ تومان، معادل ≈ ۰.۵۲ سکه

• تیرماه ۱۴۰۴: قیمت سکه ≈ ۱۰۶٬۳۰۰٬۰۰۰ تومان، حداقل دستمزد ≈ ۱۳٬۹۰۰٬۰۰۰ تومان، معادل ≈ ۰.۱۳ سکه

📉 کاهش بیش از ۷۵٪ در قدرت خرید نسبت به سکه.

د. سهم خوراک و مسکن از دستمزد

سهم هزینه‌های خوراک و مسکن از دستمزد در سال‌های اخیر افزایش یافته است:

• خوراک: در شهریور ۱۴۰۴، هزینه‌های خوراکی‌ها حدود ۶۲.۸٪ از دستمزد را تشکیل می‌دهد.

• مسکن: در تهران، سهم اجاره مسکن از درآمد خانوارها در سال ۱۴۰۴ به ۵۹.۹٪ رسیده است، در حالی که استاندارد جهانی حدود ۳۰٪ است.

۴. مقایسه با سایر بازارها (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴)

در بازه زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴، عملکرد بازارهای مالی و سبد معیشتی خانوار در ایران به شرح زیر بوده است:

دلار

• ۱۳۹۹: قیمت دلار حدود ۲۳٬۹۶۳ تومان بود.

• ۱۴۰۴: قیمت دلار به حدود ۱۱۲٬۷۵۰ تومان افزایش یافت.

📈 رشد حدودی ۳۷۴٪ در قیمت دلار طی ۵ سال.

بورس

• ۱۳۹۹: شاخص کل بورس تهران در پایان سال ۱۳۹۹ حدود ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ واحد بود.

• ۱۴۰۴: شاخص کل بورس تهران در پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۲٬۷۳۵٬۱۷۷ واحد بود.

📈 رشد حدودی ۱۳۹٪ در شاخص بورس طی ۵ سال.

مسکن

• ۱۳۹۹: میانگین قیمت هر متر مربع مسکن در تهران حدود ۲۶٬۷۲۰٬۰۰۰ تومان بود.

• ۱۴۰۴: میانگین قیمت هر متر مربع مسکن در تهران به حدود ۱۰۶٬۳۰۰٬۰۰۰ تومان افزایش یافت.

📈 رشد حدودی ۲۹۸٪ در قیمت مسکن طی ۵ سال.

سبد معیشتی

• ۱۳۹۹: سبد معیشتی خانوار کارگری حدود ۹٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان بود.

• ۱۴۰۴: سبد معیشتی خانوار کارگری به حدود ۴۸٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان افزایش یافت.

📈 رشد حدودی 429٪ در سبد معیشتی طی ۵ سال.

جمع‌بندی

• رشد سبد معیشتی: سبد معیشتی خانوار کارگری طی ۱۴ سال حدود ۳۲۰۰٪ (۳۲ برابر) افزایش یافته، اما ارزش دلاری آن طی همین دوره حدود ۸۰٪ کاهش یافته است.

• پوشش حداقل دستمزد: حداقل دستمزد تنها حدود ۳۰٪ از هزینه‌های واقعی زندگی را پوشش می‌دهد و نسبت پوشش دستمزد به سبد معیشت از حدود ۶۰٪ در سال ۱۳۹۰ به ۳۱٪ در تیرماه ۱۴۰۴ کاهش یافته است.

• قدرت خرید در برابر دلار و سکه:

  • ارزش دلاری دستمزد کاهش حدود ۵۵٪ داشته است.

  • قدرت خرید دستمزد نسبت به سکه بهار آزادی حدود ۷۷٪ کاهش یافته است.

• سهم خوراک و مسکن از دستمزد: در تهران، سهم هزینه‌های خوراک حدود ۶۳٪ و سهم اجاره مسکن حدود ۶۰٪ از درآمد خانوار است؛ این ارقام به سطح بحرانی نزدیک هستند، در حالی که استاندارد جهانی حدود ۳۰٪ است.

• مقایسه با بازارهای مالی: در بازه ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴، بازدهی سرمایه‌گذاری در بازارهای دلار، بورس و مسکن به مراتب بیشتر از رشد سبد معیشتی بوده است؛ بنابراین خانوارها به عنوان مصرف‌کننده و تأمین‌کننده هزینه‌های زندگی، بازنده اصلی این دوره بوده‌اند.

هزینه‌های واقعی زندگی در ایران؛ از خوراک تا مسکن

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، در سال ۱۴۰۳، هزینه‌های واقعی خانوارهای شهری شامل:

• ۲۵ درصد خوراک (۶.۷۵ میلیون تومان ماهانه)

• ۴۲.۲ درصد مسکن (۱۱.۳ میلیون تومان)

• ۱۵ درصد حمل‌ونقل

• مابقی بهداشت، آموزش و سایر هزینه‌ها

در مرداد ۱۴۰۴، سبد خوراکی به ۱۱.۱ میلیون تومان رسیده و مسکن با تورم ۳۸.۱ درصدی، ۴۲.۶ درصد سبد را تشکیل می‌دهد که خانوارها را به “فقر مسکن” کشانده است.

متوسط هزینه سالانه خانوار در ۱۴۰۳ به ۲۷۰ میلیون تومان رسیده که رشد ۳۰ درصدی نسبت به ۱۴۰۲ را نشان می‌دهد.

وضعیت کنونی و پیش‌بینی روند سبد معیشت در سال آینده

تا مهر ۱۴۰۴، سبد معیشتی بر اساس دی‌ماه ۱۴۰۳، ۲۳ میلیون و ۴۴۱ هزار تومان است، در حالی که حداقل دستمزد سال قبل (۱۴۰۳) ۷.۱ میلیون تومان بود – تنها ۳۱% سبد. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند با تورم ۴۰%، سبد ۱۴۰۴ به ۳۲ میلیون تومان برسد، اما افزایش مزد احتمالاً ۲۰-۳۰% خواهد بود، که قدرت خرید را ۴۶۰ هزار تومان ماهانه کاهش می‌دهد.

نقدها و محدودیت‌های روش‌های فعلی در ایران

• تغییرات قیمتی سریع: قیمت‌ها در بازه‌های کوتاه‌مدت (ماهانه) تغییر می‌کنند؛ لذا سبدی که امروز محاسبه می‌شود سریع از تاریخ می‌افتد مگر اینکه به صورت ماهانه بروزرسانی شود.

• اختلافِ روش‌شناسی میان نهادها: نهادهای مختلف (نمایندگان کارگری، کارفرمایی، دولت، مراکز پژوهشی) از روش‌ها و مفروضات متفاوت استفاده می‌کنند که باعث ارقام متفاوت می‌شود.

• تفکیک ناقص منطقه‌ای: بعضی برآوردها برای کل کشور یا یک خانوار میانگین ارائه می‌شود و تفاوت‌های بزرگ بین استان‌ها و شهر/روستا را نادیده می‌گیرد.

• سایه اقتصاد غیررسمی: بسیاری از هزینه‌ها و درآمدها در اقتصاد غیررسمی ثبت نمی‌شود که محاسبهٔ واقعی فشار معیشتی را پیچیده می‌کند.

• تأثیر سیاست‌های یارانه‌ای و اصلاحات قیمتی: تغییر در سیاست یارانه‌ای (مثلاً کالابرگ الکترونیکی یا تعدیل قیمت حامل‌های انرژی) می‌تواند سبد را به‌سرعت تغییر دهد. در ایران در سال‌های اخیر سیاست‌های حمایتی و سامانه‌های دهک‌بندی نیز تأثیرگذاری مستقیم بر معیشت داشته‌اند.

 پیامدهای اجتماعی و اقتصادیِ اختلاف بین دستمزد و سبد معیشت

• افزایش فقر و گسترش جمعیت آسیب‌پذیر: وقتی حداقل دستمزد نتواند هزینه‌های پایه را پوشش دهد، جمعیت فاقد پوشش معیشتی افزایش می‌یابد.

• کاهش کیفیت و تنوع تغذیه: گزارش‌ها و مطالعات نشان می‌دهند که خانوارها برای جبران کسری درآمد، از مصرف کالاهای پرهزینه‌تر (پروتئین‌ها، میوه و سبزی) صرف‌نظر کرده یا کاهش داده‌اند که پیامدهای سلامت بلندمدت دارد.

• فشار بر خدمات عمومی: افت توان خرید می‌تواند تقاضا برای خدمات بهداشتی و آموزشی رایگان/کم‌هزینه را افزایش دهد و نیاز به سیاست‌های حمایتی دولت را بیشتر کند.

راهکارها و پیشنهادهای سیاستی (بر اساس تجربه و توصیه‌های پژوهشی)

1. بروزرسانی ماهانه یا فصلیِ سبد معیشت: با توجه به نوسانات قیمت، نهادهای مرتبط (مرکز آمار، وزارت کار و پژوهشکده‌ها) باید فرایند بروزرسانی منظم و شفاف را اجرا کنند تا تصمیم‌گیری‌ها مبتنی بر اطلاعات واقعی باشد.

2. یکپارچه‌سازی روش‌شناسی بین نهادها: برای کاهش اختلاف ارقام، یک دستورالعمل ملی محاسبهٔ سبد (با شفافیت مفروضات) ضروری است؛ انتشار روش‌شناسی باعث افزایش پذیرش عمومی خواهد شد.

3. هدفمندسازی موثر حمایت‌ها (کالابرگ الکترونیکی و دهک‌بندی): با استفاده از سامانه‌های اطلاعاتی و دهک‌بندی صحیح، کمک‌ها به سمت نیازمندان واقعی هدایت شود و اثرگذاری سیاست افزایش یابد. نمونه‌هایی از این اقدام‌ها در اسناد دولت و مجلس مطرح شده‌اند.

4. ارتقای امنیت غذایی و دسترسی به مواد پروتئینی و میوه/سبزی: برنامه‌های حمایتی برای گروه‌های کم‌درآمد به شکل کوپن غذاییِ هدفمند یا یارانهٔ مستقیم برای اقلام تغذیه‌ای حیاتی می‌تواند از کاهش کیفیت تغذیه جلوگیری کند.

5. همکاری میان‌بخشی (اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی): برای کاهش اثرات بلندمدت کمبود معیشت، سیاست‌ها باید ترکیبی از افزایش درآمد (تعیین دستمزد واقعی)، کنترل تورمِ مواد غذایی و دسترسی به خدمات بهداشتی و آموزشی رایگان یا کم‌هزینه باشد.

نقش سبد معیشتی در شورای عالی کار و تعیین حداقل مزد

طبق ماده ۴۱ قانون کار، شورای عالی کار باید دستمزد را بر اساس “تورم و سبد معیشت” تعیین کند. سبد معیشتی، معیار اصلی است و باید حداقل ۱۰۰% آن توسط دستمزد پوشش داده شود. با این حال، در عمل، دستمزد تنها ۳۰-۵۰% سبد را تأمین می‌کند، که منجر به “فقر مزدی” شده است.

• فرآیند: کمیته مزد (زیرمجموعه شورای عالی) سبد را محاسبه و به شورا پیشنهاد می‌دهد. در سال ۱۴۰۴، جلسات از بهمن‌ماه آغاز شده و انتظار می‌رود تا اسفند نهایی شود.
• چالش قانونی: ادعای “تعیین مزد بر اساس سبد” اغلب رد می‌شود، زیرا کارفرمایان آن را “بار مالی” می‌دانند و دولت به “حمایت‌های غیرنقدی” (مانند بن کالا) اکتفا می‌کند. در سال ۱۳۹۲، پرداخت غیرنقدی (بن کارگری) برای جبران ۳۰% سبد پیشنهاد شد، اما اجرا نشد.

سبد معیشتی و طرح‌های حمایتی دولت (کالابرگ الکترونیکی)

دولت جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها، به ویژه دهک‌های پایین درآمدی در برابر افزایش قیمت کالاهای اساسی و تورم، طرح‌های حمایتی را به اجرا درآورده که مهم‌ترین آن‌ها در سال‌های اخیر، طرح کالابرگ الکترونیکی است.

• ماهیت طرح: این طرح جایگزین بخشی از یارانه نقدی یا به عنوان یارانه تشویقی مازاد بر یارانه نقدی برای خرید اقلام مشخصی از کالاهای اساسی غذایی تعریف شده در یک سبد ۱۱ تا ۱۲ قلمی (شامل مرغ، گوشت، تخم‌مرغ، برنج، روغن، لبنیات و…) در نظر گرفته می‌شود.
• اجرا: اعتبار کالابرگ بر روی کارت بانکی سرپرست خانوار شارژ می‌شود و افراد می‌توانند با مراجعه به فروشگاه‌های طرف قرارداد، کالاهای تعیین‌شده را با قیمت یارانه‌ای یا ثابت خریداری کنند و مابه‌التفاوت قیمت توسط دولت به فروشنده پرداخت می‌شود.
• مشمولان: این طرح معمولاً دهک‌های درآمدی اول تا هفتم جامعه را هدف قرار می‌دهد و میزان اعتبار تشویقی برای دهک‌های پایین‌تر بیشتر است.
• تفاوت با سبد معیشت: کالابرگ الکترونیکی تنها بخش کوچکی (بخش غذایی) از نیازهای سبد معیشتی خانوار را پوشش می‌دهد و هدف اصلی آن حفظ امنیت غذایی و جلوگیری از حذف کالاهای ضروری از سفره خانوار در شرایط تورمی است. سبد معیشتی کامل بسیار جامع‌تر بوده و شامل تمامی هزینه‌های خوراکی و غیرخوراکی است.

 جمع‌بندیِ کلیدی (خلاصهٔ نکات مهم)

• سبد معیشت شاخصی کلیدی برای سنجش فشار اقتصادی و تعیین سیاست‌های حمایتی است و باید از لحاظ روش‌شناسی شفاف و مبتنی بر داده‌های بروز باشد.

• در ایران گزارش‌ها نشان می‌دهد که هزینهٔ واقعی سبد معیشت (به‌ویژه برای کارگران) در سال‌های اخیر به ده‌ها میلیون تومان در ماه رسیده و اختلاف میان حداقل دستمزد و هزینهٔ سبد معیشت یکی از مشکلات ساختاری سیاست‌گذاری اجتماعی است.

• مرکز پژوهش‌ها و نهادهای رسمی نسبت به کاهش کیفیت و تنوع تغذیه‌ای و افزایش آسیب‌پذیری هشدار داده‌اند؛ سیاست‌های کوتاه‌مدت (حمایت نقدی/کالابرگ) و بلندمدت (کنترل تورم، افزایش واقعی درآمدها) لازم است.